عدس

در كتب فارسى «مرجومك» ، «نشك» ، «نرسك» ، «عدس» و در كتب طب سنتى و به عربى «عدس» نامبرده مىشود. به فرانسوى Lentille و Lentille commune و به انگليسى Lentil گفته مىشود. گياهى است از خانوادۀ Leguminosaeتيرۀ فرعى Papilionaceae نام علمى آن Lens culinaris Medic. و مترادفهاى آن Ervum lens L. و Lens esculentaMoench. از طرف گياهشناسان مختلف نامگذارى شده است.

مشخصات

گياهى است علفى يكساله، ارتفاع بوتۀ آن كم و در حدود يك وجب. برگهاى آن مركب و متشكل از u200a١۴u200a-u200a۴u200a برگچه كه در انتهاى آنها پيچك ديده مىشود. برگچههاى آن سبز باريك كوچك. گلهاى آن كوچك به رنگ سفيد با رگههايى به رنگ بنفش و سبز. ميوۀ آن غلاف كوچكى است كه در هر غلاف معمولا u200a٢u200a دانه عدس قرار دارد (بندرت كمتر و يا بيشتر) . عدس به حالت وحشى و خودرو در مناطق آسياى غربى و يونان و ايتاليا وجود دارد و در تمام مناطق مديترانهاى كاشته مىشود. در ايران در اغلب مناطق كاشته مىشود و بهطور عمده كشت دو واريتۀ آن معمول است.

u200a١u200a. عدس رسمى Lentille commune مانند عدس قزوين كه دانۀ آن گرد و نسبتا درشت و پهن و مسطح به قطر u200a٧u200a-u200a۶u200a ميلىمتر و رنگ آن نخودى روشن است و در قزوين، كرمان، بم، بوشهر، ميناب و سرباز كاشته مىشود.

u200a٢u200a. عدس ريز يا عدس قرمز مانند عدسى كه بيشتر در مناطق غرب ايران و همدان و كرمانشاه كاشته مىشود. دانههاى آن ريز به رنگ قرمز كروىشكل و از نظر زمان كشت نيز عدس دو قسم است، عدس زمستانه و عدس بهاره. در ايران عدس رسمى را معمولا در اوايل بهار مىكارند و پس از چند ماه در تيرماه مىرسد و برداشت مىكنند.

عدس بهطور وحشى نيز در مناطق مختلف ايران مىرويد كه آن را عدس برى گويند.

تركيبات شيميايى

از نظر تركيبات شيميايى در عدس وجود u200a١u200a%ميلىگرم ارسنيك در هر u200a١٠٠u200a گرم دانۀ خشك گزارش شده است. در دانۀ عدس لعاب و در حدود u200a۶u200a/u200a٢٢u200a درصد پروتئين وجود دارد.

عدس منبع غنى از ويتامينهاى گروه B مىباشد. و مواد معدنى موجود در آن نيز قابل توجه است.

در هريك صد گرم عدس خشك خام مواد زير موجود است:

كلسيم u200a٧٩u200a ميلىگرم، فسفر u200a٣٧٧u200a ميلىگرم، آهن u200a٨u200a/u200a۶u200a ميلىگرم، پتاسيم u200a٧٩٠u200a ميلىگرم، ويتامين A u200a۶٠u200a واحد بين المللى، تيامين u200a٣٧u200a/u200a٠u200a ميلىگرم، رايبوفلاوين u200a٢٢u200a/u200a٠u200a ميلىگرم و نياسين u200a٢u200a ميلىگرم.

در هر صد گرم عدس پخته مواد زير موجود است:

كلسيم u200a٢۵u200a ميلىگرم، فسفر u200a١١٩u200a ميلىگرم، آهن u200a١u200a/u200a٢u200a ميلىگرم، پتاسيم u200a٢۴٩u200a ميلىگرم، ويتامين A u200a٢٠u200a واحد بين المللى، تيامين u200a٠٧u200a/u200a٠u200a ميلىگرم، رايبوفلاوين u200a٠۶u200a/u200a٠u200a ميلىگرم و نياسين u200a۶u200a/u200a٠u200a ميلىگرم.

خواص-كاربرد

طبيعت عدس از نظر حرارت معتدل ولى خشك است. عدهاى از حكماى طب سنتى پوست آن را گرم و مغز آن را سرد مىدانند و لذا آب پوست پختۀ آن ملين است و مغز آن قابض مىباشد. از نظر خواص ضماد آرد عدس با اكليل الملك و آب به و روغن گل سرخ براى ورمهاى گرم چشم و دمكردۀ آن با سركه براى ورمهاى گرم، مخملك و خنازير مفيد است. غرغرۀ آب عدس پخته براى زخمهاى دهان و گلو و ديفترى نافع است، خصوصا اگر با رب شاهتوت پخته شود. خوردن آب عدس پخته براى بيمارىهاى ريه و سينه و خوردن پختۀ آن با سركه مقوى معده و بدون نفخ است، ولى بدون سركه آن نفاخ است. ضماد آرد آن با عسل براى زخمهاى گود شده و ضماد آرد خام با پوست آن مخلوط با چند دانۀ فلفل براى تحليل ورمها و تسكين درد آنها نافع است. دمكرده و پخته عدس با پوست براى تب آبله مفيد است، بخصوص اگر با سركه يا آبغوره مخلوط شود. آش عدس با روغن بادام براى دوران نقاهت بعد از تب به منظور اينكه تب عود نكند مفيد است. ضماد آرد عدس با سفيدۀ تخممرغ براى شقاق پا و با سركه براى شقاقهاى عارض از سرما و ورمهاى سفت و با شراب براى نقرس مفيد است. عدس نفاخ است و ديرهضم مىباشد و اسراف در خوردن عدس توليد خون سوداوى مىنمايد و قابض است و غليظكنندۀ خون است و جريان خون در رگهاى باريك را بطيى مىنمايد و براى اشخاصى كه چشم آنها ضعيف است ديد چشم را كاهش مىدهد و اگر با شيرينى خورده شود موجب ناراحتى بواسير و سختى دفع ادرار و بند آمدن قاعدگى و ضعف نيروى باه است، براى احتراز از برخورد با اين عوارض توصيه مىشود كه عدس با روغن كنجد يا روغن بادام و گوشت چاق و چرب و سركه خورده شود تا در عين بهرهگيرى از خواص آن با عوارض فوق مواجه نشوند.

در هندوستان عدس را به عنوان مسهل مصرف مىكنند. لعابدار است و در موارد يبوست و ساير ناراحتىهاى رودهاى اثر مفيد دارد. عدس پخته را در هر مرهمى براى پاك كردن زخمهاى بد به كار مىبرند.

براى ساير خواص عدس به بحث تحقيقات جديد دربارۀ لوبيا مراجعه شود كه كم و بيش شامل عدس نيز مىشود..