شاهدانه

به فارسى «شاهدانه» ، «كنب» ، «بنگ» و در كتب طب سنتى و به عربى «قنّب» ، «شاهدانج» و «بنج» نامبرده مىشود. به فرانسوى Chanvre و به انگليسى Hemp گويند.

گياهى است از خانواده Cannabinaceae نام علمى آن:

Cannabis sativa L. مىباشد كه از نظر استخراج الياف آن كاشته مىشود. داراى واريتههاى مختلفى است كه معروفترين آنها واريتۀ هندى آن: Cannabis sativa var indica مىباشد كه شاخ و برگ و رزين آن به عنوان منبع استخراج بنگ و حشيش مورد توجه است.

عدهاى از گياهشناسان گونه Cannabis sativa L. را مترادف با: Cannabis indica Lam.

مىدانند و مترادف ديگر آن را نيز: Cannabis orientalis Chinensis Lam مىگويند.

مشخصات شاهدانه از گياهان يكساله و ليفى است و دو پايهاى مىباشد داراى ريشه عمودى و ساقه بلند با u200a۴u200a-u200a٢u200a متر ارتفاع. برگهاى آن داراى قسمتهاى جدا شده است كه تعداد برگچههاى آن u200a٧u200a-u200a۵u200a و گاهى تا u200a٩u200a عدد مىشود. برگچههاى هر برگ به شكل برگهاى مستقل و همه از يك نقطه مركز مركزى كه رگبرگها مىباشد خارج مىشوند. هر برگچه بيضىشكل باريك دراز و نوكتيز با كنارههاى داراى دندانه ريز منظم است. گلها دو پايهاى و بدون گلبرگ هستند. گلهاى نر به صورت خوشه روى پايههاى نر كه باريكتر از پايههاى ماده است قرار دارند و گلهاى ماده به شكل سنبله در كنار برگچهها ظاهر مىشوند. ميوه آن فندقۀ كوچك به رنگ خاكسترى تيره بدون آلبومن ^u200a١u200aو در درون آن يك تخم واقع شده است.

گياه شاهدانه به خاكهاى خيلى غنى و قوى احتياج دارد. مقاومت به خشكى آن كم است به آب زياد نياز دارد تكثير آن از طريق كاشت تخم آن در فروردينماه پس از رفع سرماى زمستان انجام مىشود. وقتى كه منظور برداشت الياف باشد پايههاى نر بىدرنگ پس از گل كردن برداشت مىشود و پايههاى ماده پس از اينكه دانههاى قسمت پائين گياه بسته شد شروع به برداشت مىشود. در بعضى ارقام براى تسريع در لقاح و گردهگيرى گياه پايههاى نر گلدار گياه، روى پايههاى ماده تكان داده مىشوند.

گونههاى مختلف گياه شاهدانه در هندوستان و چين مىرويد و ضمنا در اين مناطق دنيا كشت مىشود. در ايران در شمال ايران در بندر گز و در خراسان و در اراك و در بلوچستان مىرويد. و در ساير نقاط اغلب كشت مىشود.

گياه شاهدانه علاوه بر گرفتن الياف از آن داراى خواص درمانى متعددى است كه در بخش خواص در همين قسمت ذكر خواهد شد. ولى علاوه بر اين كاربردهاى ديگرى نيز از نظر خاصيت تخديرى آن دارد كه براى آشنائى، انواع اصطلاحات آن به طور مختصر ذكر مىشود.

u200a١u200a. بنگ: از سرشاخههاى گلدار يا مخلوطى از برگ و سرشاخههاى گلدار پايۀ مادۀ شاهدانه كه به حالت سبز چيده مىشود به عنوان بنگ استفاده مىشود. اين برگ و سرشاخهها چون داراى رزين هستند به صورت توده فشرده و به هم پيوسته و چسبيدهاى درمىآيد كه در بازار عرضه مىشود و از آن براى دود كردن و همچنين براى ساختن انواع مشروبات سكرآور استفاده مىشود.

u200a٢u200a. گنجه: كه از بنگ قوىتر است و منحصرا از گلهاى پايه ماده گياه پس از عمل گردهگيرى و لقاح استفاده مىشود. اين گلها داراى رزين بيشترى از بنگ هستند.

u200a٣u200a. چرس (يا حشيش) : از سرشاخههاى گياه كه رزين دارد در اثر مالش روى پارچه خشنى، رزين گرفته مىشود كه آن را چرس گويند. چرس معمولا رزين خامى است كه از پايههاى ماده و گلهاى تلقيح نشده گياه تهيه مىشود. چرس معمولا به صورت خالص در بازار عرضه نمىشود و ماده تجارتى يا چرس تجارتى مخلوطى از چرس، كره، عسل، مواد معطر مانند دارچين، كمى آرد، گاهى گرد بعضى از گياهان خانوادۀ سولاناسه و. . . (براى تشديد قدرت تخدير) و در برخى موارد متأسفانه براى اينكه افزايندۀ نيروى جنسى و محرك باه باشد، مقدارى از مادهاى به نام كانتاريد ^u200a١u200aكه گرد حشرهاى است و خيلى خطرناك مىباشد به آن اضافه مىشود.

در بعضى مناطق مرسوم است كه سرشاخههاى گلدار شاهدانه هندى را با بعضى تخمها نظير تخم گشنيز و تخم كاهو در آب مخلوط كرده و خوب صلايه نموده مايع سكرآورى به نام (بنگ آب) به دست مىآورند و مىخورند.

تركيبات شيميايى

از نظر تركيبات شيميايى در گياه شاهدانه مواد كانابينول ^u200a٢u200a، پزودوكانابينول ^u200a٣u200a، كانابىنين ^u200a۴u200aو مواد ديگرى نظير رزين ^u200a۵u200aو كانين ^u200a۶u200aمشخص شده است. در واريته مصرى آن وجود كانابيديول ^u200a٧u200aو كانابول ^u200a٨u200aو كانابينول تائيد شده است. آثار بيولوژيك شاهدانه در بدن انسان مربوط به وجود تركيبات الكلى و فنلى آن است.

به عنوان تست بيولوژيك براى نشان دادن آثار كانابينول،u200a۵u200a/u200a٠u200a ميلىگرم رزين شاهدانه در ماهى ابتدا ايجاد حساسيت شديد و هيجان نموده و متعاقب آن عوارض خوابآلودگى و فلج ظاهر مىشود. كانابينول خالص هيچگونه آثار فعال حشيشى ندارد و از نظر فيزيولوژيكى قسمت فعال آن يك نوع روغن قهوهاى مايل به قرمز است كه در آن وجود دارد.

رزين شاهدانه شامل يك ماده متبلور به نام كانين است كه اگر به مقدار u200a١u200a/u200a٠u200a ميلىگرم براى هريك كيلوگرم وزن به سگ خورانده شود بعد از u200a٢u200a ساعت آثار ناهماهنگ در حركات او ديده مىشود و اين آثار تا u200a۴u200a ساعت ادامه مىيابد. تاثير جزء قليائى و غير محلول مادۀ طبيعى چرس روى گربهها خيلى قوىتر از اثر ماده نظير ساخته شدۀ صنعتى آن يعنى هوموتترا هايدروكانابينول ^u200a١u200aمىباشد. ]G. I. M. P[ .

در گزارش بررسىهاى شيميايى ديگرى چنين آمده است: سرشاخههاى گلدار شاهدانه داراى يك اسانس سسكىترپن ^u200a٢u200aو كانابين ^u200a٣u200aو الكل منجمد و هيدرات كانابين مىباشد [روا*]. در تخم شاهدانه پروتئين، لايپيدها ^u200a۴u200a، كولين، ترىگونلين، كسيلوز، شاخۀ شاهدانه اينوزيت، تعداد زيادى اسيد، چند آنزيم، چند فسفات ^u200a١u200aو چند فيتوسترول وجود دارد [روا*]. در مجلۀ بيوشيمى [ورك و برگل-تاد***]آمده است كه در رزين شاهدانه دو مادۀ فعال و عاملى به نامهاى كانابينول و كانابيديول پيدا كردهاند كه هر دو سمى هستند.

خواص-كاربرد

در مناطق خاور دور بيشترين كاربرد شاهدانه در چين و هندوچين است.

[استوارت]مىنويسد كه در چين تمام قسمتهاى مختلف گياه شاهدانه در طب سنتى چين به عنوان دارو كاربرد دارد. از تخم شاهدانه به عنوان تونيك، نيروبخش، قاعدهآور، مسهل و ملين، نرمكننده، مدر، مسكن و ضد جانور و انگل معده و مخدر استفاده مىشود. مصرف زايد بر حد مجاز آن خطرناك است. يعنى از مسكنهايى است كه طبق معمول اسراف در خوردن آن خطرناك است. تخم شاهدانه در موارد زكام و ناراحتىهاى پس از زايمان و قى و استفراغ شديد مصرف مىشود و در استعمال خارجى روى تاولها و زخمها و بهطور كلى زخم سر و كچلى مىاندازند.

[ماسون*و تئوبالد*]مىگويند كه گياه شاهدانه ارزش زيادى براى معالجه كزاز دارد.

گياه شاهدانه مسكن واقعى و موثرى براى درد شكم و معالجه سوءهاضمه با علائم درد و براى سرطانها و زخمها اثر شفابخش دارد به علاوه براى معالجه ميگرن ^u200a٢u200aو نورالژى و روماتيسم و درد اعصاب مفيد است [كرست و پتلو**]. در شبهجزيره مالايا برگهاى آن را مىكشند و دود مىكنند براى رفع مسموميت مفيد است [باكر*]. از تخم آن پس از اينكه به ترتيب خاصى تهيه و به صورت دارو آماده شد براى پايينافتادگى رحم و كمك به وضع حمل و به عنوان تببر استفاده مىشود [فوكود].

شاهدانه طبق نظر حكماى طب سنتى از نظر طبيعت قسمتهاى مختلف آن متفاوت است. برگ آن از نظر طبيعت مركب القوى است، يعنى درعينحال كه خيلى سرد و خشك است ضمنا با حرارت لطيف و برودت كثيف مىباشد. تخم آن خيلى گرم و خشك است. پوست آن سرد و خشك است و از نظر خواص معتقدند كه به علت مركب القوى بودن برگ آن درعينحال كه فرح، سرور، نشاط، نيكويى رنگ رخسار و سكر مىآورد، مخدر نيز هست و پس از آن سستى مىآورد، بعد از آنكه آثار قسمت گرم آنكه نشاط است زايل شد آثار قسمت سرد آنكه تخدير و سستى است ظاهر مىشود و اشتهاى غذا و نيروى جنسى را از بين مىبرد و نهايتا موجب غم، تكدر، تاريكى ديد چشم، جنون، ماليخوليا، ترس بسيار و استسقا مىگردد. عصاره برگ آن براى از بين بردن شپش سر و ريختن چند قطره از عصارۀ برگ و روغن آن در گوش براى تسكين درد گوش نافع است. خوردن برگ آن رطوبتهاى معده را خشك مىكند و شكم را مىبندد و قبض مىكند و ترشح ادرار را زياد مىكند و ترشح اسپرم را قطع مىنمايد.

ضماد و برگ آن براى تحليل ورمهاى گرم و تسكين دردهاى عصبى مفيد است.

مقدار خوراك آن تا u200a۴u200a گرم و اسراف در خوردن آن مضر و خطرناك است.

تخم آن آشفتگى حال و بههمخوردگى دل را تسكين مىدهد و بادها را پراكنده مىنمايد و قابض است و جريان اسپرم را قطع مىكند. مضار آن اين است كه سردرد مىآورد، ديد چشم را كم مىكند و مضر معده است. براى احتراز از اين عوارض بايد سرخكردۀ آن را خورد. روغن شاهدانه گرم و خشك است و براى درد گوش، اعصاب، تحليل ورمهاى سفت و نرم كردن سفتى رحم نافع است، چند قطره در گوش ريخته مىشود و يا روى ساير اعضا و ورم ماليده مىشود.

روش تهيۀ عصارۀ گياه شاهدانه، سرشاخههاى گلدار شاهدانه هندى u200a١u200a واحد، الكل u200a۶٠u200a درجه u200a۶u200a واحد، آب مقطر u200a١u200a واحد گرفته و طبق روش معمول از آن عصاره تهيه كنند. مقدار خوراك اين عصاره u200a۵u200a سانتىگرم تا u200a۵u200a دسىگرم برحسب مورد در رفع حساسيتهاى شديد و دردهاى روماتيسمى و نعوظ دردناك شبانه و بىنظمى و زيادى ترشح قاعدگى و در استسقا مصرف شود.

حب لوپولين: عصارۀ كنب هندى u200a١٠u200a سانتىگرم، لوپولين u200a٢٠u200a گرم. طبق معمول صد حب بسازند و u200a٣u200a-u200a٢u200a حب هر شب براى رفع ناراحتى قاعدگى دردناك و يا سردرد در هنگام قاعدگى ميل كنند.