خندروس

به فارسى «جو گندم» ، «گندم رومى» ، «گندم مكه» ، «ذرت مكه» و در كتب طب سنتى با نامهاى «خندروس» ، «حنطۀ روميه» ، «علس» و «سلت» (به توضيح انتهاى بخش توجه شود) ذكر مىشود. به فرانسوى Epeautre گفته مىشود گياهى است از خانوادۀ Gramineae جنس Triticum نام علمى آن Triticum spelta Host. و مترادف آن T. sativum var dicoccum Hack. مىباشد.

مشخصات

خندروس داراى محور خوشۀ خيلى شكننده است و پوستۀ خارجى دانهها كه در گندم معمولى در موقع كوبيدن به آسانى از گندم جدا مىشوند، در مورد خندروس به پوست گندم چسبيدهاند و آنها را بايد با آسياب خاصى جدا ساخت و سنبلههاى آن خيلى شل است. خوشۀ خندروس ممكن است با ريشك و يا بىريشك باشد. بهطور كلى خندروس درشت يا Grand epeautre (كه همان Triticum spelta ) مىباشد و ديگرى نوع كوچك با Petit epeautre كه آن را به فرانسوىEngrain مىنامند.

دانههاى خندروس پهنتر از ساير غلات است و داراى بافت شاخى يا استخوانى است. و كاه آن نيز بيشتر از ساير غلات و مجوف و توخالى و غشاى آن ضخيمتر است.

خندروس از گندمهاى نوع خيلى كم نياز و مقاوم است و در اراضى فقير مناطق كوهستانى معمولا رشد مىكند خندروس معمولا داراى انواع سياه و سفيد و قرمز مىباشد. گندمهاى نشاستهاى را بهطور كلى مىتوان انواعى از خندروس محسوب داشت كه سنبلههاى آنها خيل به هم نزديك هستند.

انواع خندروس قرمز و سفيد آن در سميرم بختيارى كاشته مىشود و واريتههايى از آن مانند Triticum spelta var persicum و واريتههايى ديگر در كوه صفين كردستان و در لرستان كاشته مىشود. در دهات چهارمحال بختيارى از جمله در جونقون نزديك شهركرد و نام محلى آن اجر مىباشد.

خواص-كاربرد

خندروس از نظر طبيعت طبق نظر حكماى طب سنتى مايل به حرارت و خشك است و عدهاى آن را معتدل مىدانند. از نظر خواص معتقدند كه بلغم و خون جامد را تحليل مىبرد و قابض است و ثقيل و نفاخ مىباشد، مواد مغذيه آن زياد و براى رفع سل و اسهال نافع است. مواد مغذى آن از برنج بيشتر و از گندم معمولى كمتر است.

ضماد پختۀ آن با سركه براى جرب جراحتدار و ترك خوردن و پوسترفتگى ناخن مفيد است. اگر آب پختۀ آن را صاف كرده تنقيه نمايند، براى زخم رودهها مفيد و جانشين ذرت است.

توضيح: سلت-سلت

«جوبى پوست» يا نوعى از آنكه «جو ترشك» گويند. (منتهى الارب، انندراج و اقرب الموارد) ، «جو برهنه» (الفاظ الادويه) .

نوعى از حبوب كه آن را به پارسى «جو برهنه» گويند و به زابلى «جوگندم» و آن دانهاى است كه به پارسى «جو برهنه» گويند. دو نوع است يك نوع سفيد و يكى ديگر سرخ بود و او را با گندم باهم بكارند و چنين گفتهاند كه سلت دانهاى است كه صورت ميان گندم و جو بود و چون پوست از او جدا شود، مشابهه او به گندم بيشتر باشد و جو دو نوع بيرون آيد و اهل فرغانه نوع اول را «فربو» يا «خرجو» و دوم را جو مروى خوانند و آنچه عرب او را شعير حامض (جو ترشك) گويند، وقت زراعت او آنگاه باشد كه جو سپيد دروده باشد و بلندى آن در ارتفاع وريع (پنبه) باشد. [صيدنه].

شليمر «سلت» را «جو برهنه» و به نام Avena sativa يا Avoine cultive ذكر كرده است.

در مخزن آمده است كه به فارسى جو برهنه و به زابلى جوگندم و به هندى آت جو گفته مىشود.

نوعى از جو است كوچكتر از آن و متوسط ميان گندم و جو و مانند گندم مقشر گردد و سرخ و سفيد مىباشد. گياه آن يك ساق باريك دارد و مانند گندم مضر دواب نيست. طبيعت آن گرم و خشك يا گرم و تر است از نظر خواص خوردن پختۀ آن با شير چاقكننده و ايجاد چربى در كليه مىكند. حريرۀ آن با كره يا با روغن زيتون براى هذيان و ماليخوليا و پاك كردن سينه و كليه و مثانه و رفع سرفه شديد مفيد است و نان گرم آن ملين طبع و مولد خلط صالح ولى اگر بيات شود پس از يك روز ديرهضم و نفاخ مىشود. مضر معده است و مصلح آن رازيانه و چربىها و شيرينىها و ضماد آن محلل و ورمها و رافع ورم طحال و نشستن در دمكردۀ آن مسكن درد بواسير و شستن صورت با آب دمكردۀ آن پاككننده است.

علس

تحفه: «علس» همان «سلت» است. مخزن: گندم مكه و طعام اهل صنعا مىباشد.

صنفى است از حبوب شبيه به گندم و نان آن شيرينتر از گندم، طبيعت آن سرد و تر و قبض آن زيادتر از گندم و گرمتر از جو.

خواص: چون در آب طبخ دهند و در آب آن صاحب بواسير بنشيند درد بواسير را تسكين دهد و سوختن آن را از بين ببرد.

ترجمۀ صيدنه:

«خندروس (مؤلف: Triticum spelta ) به نزديك اطبا گندم رومى را گويند و عرب سلت را خندروس گويند و معنى سلت به پارسى جو و گندم باشد، يعنى جو مشابهت به گندم دارد.»

تحفه:

«به فارسى خندروس را ذرت مكه گويند. و حنطه روميه نامند و در تنكابن گندم مكه خوانند نباتش شبيه به نى و دانههاى او متصل به هم و زرد و سرخ و سفيد باشد.»

مايرهوف:

«خندروس صورت عربى واژۀ يونانى «خوندروس» Xondros است و خندروس را علس بر وزن مگس هم گفتهاند.»

با توجه به بررسى فوق احتمالا خندروس از ارقام جو برهنه و سلت و علس است نه يولاف و همانطور كه در متن نوشته شده نام علمى آن Triticum spelta مىباشد و ارتباطى با avena sativa كه يولاف است ندارد.