جو

در كتب طب سنتى با نام عربى آن (شعير) آمده است به فرانسوى: Orge و Orge Cultive و به انگليسى Barley وCommon bareey گفته مىشود. گياهى است از خانوادۀ Gramineae نام علمى آن Hordeum vulgare L. وHordeum sativum pers.

مىباشد.

مشخصات

جو گياهى است يكساله كه ارتفاع ساقۀ استوانهاى آن بسته به ارقام مختلفه از u200a١٠٠u200a-u200a۴٠u200a سانتىمتر فرق مىكند. برگها سبز تيره متناوب باريك دراز و در موقع لمس كردن بخصوص در جهت بالا به پايين برگ خشونتى احساس مىشود. ميوۀ آن به شكل سنبل كه داراى سنبله يا سنبلهاى كوچك است و هر سه سنبلك در يك محفظه جاى دارد و در هر گرهى دو محفظه و در نتيجه بهطور كلى در هر رديف شش گل است. در بعضى ارقام هر شش گل تلقيح مىشود و اين ارقام داراى شش رديف سنبلك مىباشند، اين ارقام را جوشش رديفه ^u200a١u200aمىنامند.

در مواردى كه دانههاى قسمت وسط رشد نمىكنند و دانههاى طرفين رشد كامل مىنمايند، خوشه مربع به نظر مىآيد زيرا چهار رديف دارد. اين ارقام را جو چهار رديفه ^u200a١u200aمىنامند. در مواردى كه فقط دو رديف وسط تلقيح شده و رشد مىكند و بقيۀ رديفها رشد نمىكند و عقيم است، ارقام جو با اين مشخصات را كه فقط دو رديف دارند جو دو رديفه ^u200a٢u200aمىنامند. رقم اخير نيز باز ممكن است سه جور باشد كه يكى را جو دو رديفه بادبزنى ^u200a٣u200aو ديگرى را جو دو رديفه ايستا ^u200a۴u200aو سرانجام جو دو رديفۀ خمشده ^u200a۵u200aنامند.

از نظر كاشت، جو به دو نوع تقسيم مىشود جو بهاره و جو پاييزه. جو پاييزه در پاييز كاشته مىشود و احتياج به ديدن سرماى زمستانه دارد و طول زندگى آن بلندتر از جو بهاره است ولى بههرحال زودتر از جو بهاره برداشت مىشود. جو بهاره در بهار كاشته مىشود و احتياج به ديدن سرماى زمستانه ندارد و بدون ديدن زمستان به دانه مىنشيند. طول دورۀ زندگى آن كوتاهتر از جو زمستانه است ولى بعد از جو زمستانه برداشت مىشود و در مناطقى كه بارندگى و رطوبت بهار و تابستان كم است جو زمستانه ترجيح دارد، زيرا قبل از مواجهه با فصل خشكى گياه مىرسد و برداشت مىشود.

تركيبات شيميايى

از نظر تركيبات شيميايى و مواد مختلفه ارقام جو برحسب محل كاشت متفاوت هستند و مقدار مواد از يك رقم تا رقم ديگر كمى تغيير مىكند.

جدول زير ميزان مواد مختلفه در u200a٣u200a رقم مختلف جو و كاه جو را نشان مىدهد:

مواد مختلفه\جو رقم u200a١u200a\جو رقم u200a٢u200a\جو رقم u200a٣u200a\كاه جو

آب\u200a۴۶u200a/u200a١١u200a درصد\u200a١٣u200a درصد\u200a۵u200a/u200a١٣u200a درصد\u200a١۴u200a درصد

مواد ازته\u200a٩u200a درصد\u200a۴u200a/u200a١٣u200a درصد\u200a٩u200a/u200a٨u200a درصد\u200a٣u200a درصد

مواد چرب\u200a١۴u200a/u200a٢u200a درصد\u200a٨u200a/u200a٢u200a درصد\u200a٧۶u200a/u200a١u200a درصد\u200a۵u200a/u200a١u200a درصد

مواد نشاستهاى\u200a۴u200a/u200a۶٠u200a درصد\u200a٧u200a/u200a۶٣u200a درصد\u200a٩u200a/u200a۴٩u200a درصد\u200a۴١u200a درصد

مواد غير ازته مختلفه\u200a٣u200a/u200a١٠u200a درصد\تعيين نشده\u200a۵۴u200a/u200a١٨u200a درصد\تعيين نشده

سلولز\u200a٧۶u200a/u200a۴u200a درصد\u200a۶u200a/u200a٢u200a درصد\u200a٨u200a/u200a۴u200a درصد\u200a٣۶u200a درصد

خاكستر\u200a٨٣u200a/u200a١u200a درصد\u200a۵u200a/u200a۴u200a درصد\u200a۴۵u200a/u200a٢u200a درصد\u200a۴u200a درصد

تغيير مواد در ارقام مختلف فوق در اثر محل و اقليم كاشت جو و درعينحال ارقام نيز مىباشد.

از نظر نسبت وزن قسمتهاى مختلف گياه جو نسبت به كل گياه، بررسى زير جالب است: در يك بوتۀ جو بهطور متوسط u200a۵٠u200a درصد وزن بوته را دانه تشكيل مىدهد و u200a٣٨u200a درصد را ساقه و برگ خشكشدۀ آن و u200a۶u200a درصد را ريشكها و محور خوشهها و در آخر حدود u200a١٠u200a درصد را يقه و ريشه تشكيل مىدهد.

در گياه خشك در حدود u200a۵۵u200a ميلىگرم ارسنيك در هر u200a١٠٠u200a گرم گياه خشك و u200a۵٠u200a ميلىگرم ارسنيك در هر u200a١٠٠u200a گرم گياه تازه وجود دارد.

در اثر خيس كردن جو تحت درجه حرارت خاصى جوانه مىزند و از جو جوانه زده پيش از آنكه رشدش از حد معينى تجاوز نمايد مالت جو به دست مىآورند.

مالت جو در داروسازى كاربرد وسيعى دارد زيرا مادهاى است كه ضد اسكوربوت مىباشد و در موارد كمى ويتامين Cبدن خيلى مفيد است و براى تهيه شيرهاى غليظ مخلوط با مالت و تهيه غذاى اطفال و شيرينىها كاربرد فراوان دارد و بعلاوه از جوانۀ جو جوشاندهاى تهيه مىشود به نام آب تورايون ^u200a١u200a. در جوانۀ جو آلكالوئيدى به نام هوردئين وجود دارد و سولفات هوردئين خاصيت ضدعفونىكنندۀ روده دارد. از عصارۀ مالت جو نيز كه از جوشاندن مالت در آب و غليظ كردن مايع حاصل در حد عصاره به دست مىآيد در داروسازى و معالجۀ بيمارىها استفادۀ وسيعى به عمل مىآيد.

عصارۀ مالت جو بهطور متوسط داراى مقدار زيادى مالتوز (حدود u200a۶٠u200a درصد) ، u200a١٠u200a درصد ساكاروز ^u200a٢u200a،21 درصد دكسترين ^u200a٣u200aو ساير مواد معدنى است و براى ازدياد ترشح شير مفيد است و داراى ويتامينهاى Bu200a١u200a و Bu200a٢u200a مىباشد.

بررسى شيميايى و تجزيۀ ديگرى نشان مىدهد كه در هريك صد گرم عصارۀ خشك مالت جو مواد زير موجود است:

آب u200a٣u200a گرم، انرژى u200a٣۶٧u200a كالرى، پروتئين u200a۶u200a گرم، مواد هيدراتهاى كربن شامل قندها و نشاسته u200a٨٩u200a گرم، خاكستر u200a۶u200a/u200a١u200a گرم، كلسيم u200a۴٨u200a ميلىگرم، فسفر u200a٢٩۴u200a ميلىگرم، نياسين u200a٨u200a/u200a٩u200a ميلىگرم، تيامين u200a٣۶u200a/u200a٠u200a ميلىگرم و رايبوفلاوين u200a۴۵u200a/u200a٠u200a

آهن u200a٧u200a/u200a٨u200a ميلىگرم، سديم u200a٨٠u200a ميلىگرم، پتاسيم u200a٢٣٠u200a ميلىگرم، ميلىگرم.

در هريك صد گرم دانۀ جو خام مواد زير وجود دارد:

آب حدود u200a١١u200a درصد، پروتئين u200a٨u200a درصد، مواد چرب u200a١u200a درصد، هيدراتهاى كربن (قسمت عمده نشاسته)u200a٧٨u200a درصد، خاكستر u200a٩u200a/u200a٠u200a درصد، كلسيم u200a١۶u200a ميلىگرم، فسفر u200a١٨٩u200a ميلىگرم، آهن u200a٢u200a ميلىگرم، سديم u200a٣u200a ميلىگرم، پتاسيم u200a١۶٠u200a ميلىگرم، تيامين u200a١٢u200a/u200a٠u200a ميلىگرم، رايبوفلاوين u200a٠۵u200a/u200a٠u200a ميلىگرم، و نياسين u200a٣u200a ميلىگرم، ويتامين C (صفر) .

خواص-كاربرد

جو بهطور كلى در طب سنتى به سه صورت مختلف استعمال مىشود.u200a١u200a. جو درست كه دانه با سبوس روى آن باشد و فقط دنبالۀ آن را كنده باشند؛u200a٢u200a. جو مقشر يا پوست گرفته كه عملا قسمتى از پوست آن گرفته شده است؛u200a٣u200a. جو سفيدكرده كه تمام پوست و سبوس آن را گرفته و به صورت جو سفيد درآمده باشد كه در اصطلاح به آن جو مرواريدى مىگويند. جو درست معمولا براى تهيه غرغرهها به كار مىرود و در ساير موارد از جو مقشر يا جو كاملا سفيدشده استفاده مىشود.

مالت جو كمك به هضم غذا مىكند و مغذى است و سينه را نرم مىكند و براى سقط جنين به كار مىرود. [هاو]. در چين قديم جوانههاى جو را در موارد سقط جنين به كار مىبردند و به عنوان سقطكنندۀ جنين مىخوردند و به علاوه از آن به عنوان دارو براى ناراحتىهاى بعد از زايمان استفاده مىكردند [استوارت]. و براى معالجه سوءهاضمه تجويز مىشده است. خوردن دانۀ جو تشنگى را فرومىنشاند. تب را برطرف مىكند و به عنوان مقوى و تونيك عمل مىكند و مالت در هضم غذاهاى نشاستهاى خيلى كمك مىكند و براى كاهش ترشح شير كاربرد دارد.

جو از نظر طبيعت طبق نظر حكماى طب سنتى سرد و خشك است و مواد مغذى آن از گندم كمتر است ولى قابض و خشككننده است. غليان صفرا و خون را تسكين مىدهد، عطش را فرومىنشاند و حدت تبهاى گرم و تبهاى سل را تقليل مىدهد. مضر مثانه است از اين نظر بايد با روغن و انيسون خورده شود.

اگر جو مقشر را بپزند به حدى كه جوها شكفته و خوب پخته شود ولى آن را نمالند و آن را صاف كرده و سردش نمايند ماء الشعير به دست مىآيد. ماء الشعير سرد و تر است، مسكن حدت خون، صفرا، اخلاط سوخته و تبها و امراض گرم مىباشد. حرارت باطنى را تسكين مىدهد و حرارت كبد و عطش مفرط را فرومىنشاند و براى سل، زخمهاى ريه، ذات الجنب، سردرد گرم و امثال اينها نافع است. زود هضم مىشود، مولد خون صالح است و به اصطلاح خونساز مىباشد ولى معده را سست مىكند. براى آلات داخل شكم اشخاص سردمزاج مضر است و نفاخ، از اين نظر بايد با گل قند خورده شود و در مواردى كه شكم بسته است و يبس مىباشد خوردن ماء الشعير جايز نيست و جمع بين ماء الشعير سكنجبين نيز جايز نيست. اگر ماء الشعير با نصف وزن جو آن، خشخاش كوبيده مخلوط و مانند حريره شود، براى سردرد گرم مفيد است و با عناب، سپستان، انجير و پرسياوشان براى درد سينه و سرفه مجرب است.

شيرۀ جو كه آن را كشك الشعير گويند سرد مايل به خشك است و غليظتر از ماء الشعير است و براى اسهال صفراوى و مزاجهاى گرم مفيد است و غرغره با آن براى ورم گلو و درد گلو نافع است. ضماد آرد جو رادع است، ورمهاى سخت را تحليل مىبرد، دملهاى گرم را سرباز مىكند و به تنهايى و يا مخلوط با هموزن آرد جو و تخم پنيرك، براى سل، ذات الجنب، ورمهاى زيربغل، سينه، پستان، پشت گوش و ساير اعضا مفيد است و ضماد آن باريوند چينى براى ورمهايى كه حرات آنها در كمال حدت نباشد، بسيار نافع است و با سركه براى ورمهاى صفراوى و مخملك مفيد است. اگر آرد جو نباشد، جو مقشر را با آب و يا عصارۀ برگهاى مناسب ساييده و استفاده كنيد. ضماد آرد جو با آب براى نقرس گرم و با آب گشنيز تازه براى تحليل خنازير و ورمهاى گرم سفت و ورم گلو نافع است. آب پختۀ جو با سركه براى جرب و خارش و با ترياك و آب برگ كاهو و نظاير آن براى سردرد، ورم چشم، باد سرخ و محكم كردن عضو شكسته نافع است. خوردن آرد جو با شكر غذاى خوبى براى اطفال و مسكن عطش و التهاب است. نان جو سنگين و ثقيل الهضم است و نفاخ. اگر خمير آرد جو را بگذارند كه ترش شود و در دوغ حل كنند و يك شب بگذارند بماند و سپس بخورند براى تسكين غليان خون صفراوى، تشنگى مفرط، قى صفراوى، تبهاى گرم، اسهال صفراوى و خارش بسيار مفيد است. جو براى سردمزاجان مضر است از اين نظر بايد با شكر خورده شود.

تهيۀ ماء الشعير: جو مقشر و بىپوست را گرفته خوب بشويند و آن را در آب جوش دهند و آب آن را بريزند و مجددا آب تازه در آن بريزند و آن را بپزند تا دانههاى جو شكفته و دهن آنها باز شود در اين موقع آن را با پارچهاى صاف و بدون آنكه بمالند آب رد شده را مىگذارند كه سرد شود و مىخورند.

كشك الشعير: جو مقشر را در آبجوش دهند تا خوب شكفته شود و قبل از صاف كردن بمالند كه مغز آن نيز داخل آب شود و غليظ گردد، آن را كشك الشعير نامند و شبيه آش جو مىباشد.

ماء السويق براى تبهاى خيلى گرم و عطش و اسهال صفراوى نافع است.

براى تهيه ماء السويق جو مقشر را گرفته سرخكرده و پس از آن آرد كنند و u200a١۶٠u200a گرم از آرد آن را در آب بريزند و برهم زنند تا غليظ شود و از پارچهاى بگذرانند و با u200a۴u200a گرم طباشير ساييده و u200a۴u200a گرم صمغ عربى مخلوط كرده و بخورند. براى تهيه جوشانده جو در حدود u200a٢٠u200a گرم جو سفيد مقشر را در هزار گرم آب مىجوشانند تا كليۀ مواد نشاستهاى جو در آب حل شود (در حدود u200a٨u200a-u200a٧u200a ساعت بجوشد) اين جوشانده را خنك كرده و يا نيمگرم مصرف مىكنند. از سولفات هوردئين براى معالجۀ اسهال ساده و اسهال خونى و حصبه و بهطور كلى عفونتهاى رودهاى استفاده مىشود و u200a٣u200a-u200a١u200a گرم در يك پوسيون خورده مىشود.

روش ديگرى براى تهيه ماء الشعير: جو مقشر u200a١۵u200a گرم، ريشۀ شيرينبيان مقشر و خردكرده u200a٨u200a گرم، آب مقدار كافى. جو را با آب گرم بشويند و در مقدارى آب بجوشانند آنقدر كه جو شكفته شود و صافشدۀ محلول u200a١٠٠٠u200a گرم شود و بعد از روى آتش برداشته و ريشۀ شيرينبيان را داخل كرده u200a١٢u200a ساعت بگذارند بماند و بعد صاف كنند. اين جوشانده را به عنوان ملين و مدر استعمال كنند.

ماء الشعير مركب كه علاوه بر ملين و مدر بودن براى سينه هم خوب است:

جوشاندۀ جو به ترتيبى كه در بالا ذكر شد u200a١٠٠٠u200a گرم، انجير خشك u200a۶٠u200a گرم، ريشۀ شيرينبيان u200a١۵u200a گرم، مويز u200a۶٠u200a گرم و با u200a١٠٠٠u200a گرم آب مخلوط كرده بجوشانند تا جمعا u200a١٠٠٠u200a گرم باقى بماند و آن را صاف كنند و مانند مشروب ملين و مدر و در موارد برونشيت و ناراحتى سينه فنجان فنجان ميل كنند.

نگاهى به تحقيقات علمى جديد در مورد خواص درمانى جو

جو از روزگاران كهن هميشه به عنوان بستهاى از تركيبات دارويى مفيد براى بيمارىهاى قلبى و يبوست و ديگر اختلالات هاضمه و احتمالا سرطان شناخته شده است.

جو به عنوان دارويى براى عروق قلبى

جو، به نظر مىرسد كه از چند طريق در كاهش كلسترول مؤثر است. يكى اين است كه شبيه داروهاى شيميايى ضد كلسترول بازار، در مكانيسم ساخت كلسترول در كبد دخالت كرده و كلسترول را كاهش مىدهد. محققان وزارت كشاورزى امريكا در مركز تحقيقات مادييسن سه تركيب جداگانه در جو كشف كردهاند كه قابليت كبد در ساختن كلسترول نوع LDL را مهار مىكنند. LDL جزيى از كلسترول است كه مضرّ بوده و به رگهاى خونى آسيب مىرساند و منجر به حملههاى قلبى مىشود. در آزمايشى خوراندن جو به خوك موجب شده كه كلسترول خون خوك تا u200a١٨u200a درصد پايين بيايد و بدون ترديد، جو در كاهش كلسترول خون انسان نيز مؤثر است. تحقيقات دكتر روزمارى نيومن ^u200a١u200aاستاد دانشگاه ايالتى مونتانا كه بر روى عدهاى مردان داوطلب انجام شد، نشان داد كه خوردن جو به صورت نان، دانۀ پخته، كيك يا ساير انواع، كلسترول خون آنها را به ميزان محسوسى پايين آورده است. اين گروه مدت u200a۶u200a هفته هر روز سه بار با غذاى خود از خوراكىهاى جو استفاده كردهاند و پس از u200a۶u200a هفته كلسترول خون آنها u200a١۵u200a درصد كاهش يافته است. آزمايشها نشان مىدهد هر چقدر كلسترول خون بيشتر باشد تأثير رژيم جو در كاهش آن بيشتر است. در آزمايش فوق گروه ديگرى كه طى همان مدت u200a۶u200a هفته از آرد گندم يا سبوس گندم به جاى جو استفاده كرده بودند هيچ كاهشى را در كلسترول خون نشان ندادند. به نظر دكتر نيومن خاصيت كاهش كلسترول در جو، حد اقل قسمتى مديون وجود مواد بتاگلوكان ^u200a٢u200aمحلول در آن است. مواد بتاگلوكان الياف گياهى صمغى هستند كه بخصوص در جو و يولاف (جو دو سر) به صورت قابل حل در آب يافت مىشود. اين مواد نه فقط در پوستۀ نازك خارجى جو بلكه در داخل مغز دانۀ جو نيز وجود دارند. دكتر نيومن در حال حاضر با همكارى گروهى از دانشمندان سوئدى دستاندركار اجراى تحقيقاتى هستند كه معلوم كنند كدام واريته جو از اين نظر بهترين نوع مىباشند، يعنى كلسترول خون را بيشتر كاهش مىدهند.

آزمايشهايى كه در دانشكدۀ پزشكى دانشگاه ويسكانسن شده نيز نشان مىدهد كه كپسولهاى حاوى روغن جو كه محتوى عواملى براى كاهش قابليت كلسترول سازى كبد هستند، به اشخاصى كه پس از انفاركتوس عمل جراحى قلب كردهاند داده شده و موجب كاهش كلسترول خون آنها در حدود u200a١٨u200a-u200a٩u200a درصد شده است.

جو به عنوان ضد سرطان

دكتر چارلز السون ^u200a١u200a، دانشمند و كارشناس تغذيه در دانشگاه ويسكانسن، معتقد است كه در دانههاى گياهان، مواد شيميايى ضد سرطان وجود دارد و دكتر ترول ^u200a٢u200a، يكى از صاحبنظران در رشتۀ علوم تغذيه، نيز اين نظريه را تأييد مىنمايد. دكتر ترول مىگويد مواد شيميايى معروف به مهاركنندههاى پروتئاز ^u200a٣u200aكه در دانههاى گياهى از جمله در جو وجود دارند عوامل موجد سرطان را در بستر رودهها سركوب مىكنند و به اين دليل جو در رديف مواد ضد سرطان قرار دارد.

جو براى رفع يبوست

گروهى از دانشمندان معتقدند جو براى يبوست بسيار مفيد است. در آزمايشى مقدارى بيسكويت را به جاى آرد گندم با آرد جو درست كرده و به u200a١٩u200a بيمار مبتلا به يبوست مزمن كه مرتبا از داروهاى ملين استفاده مىكردند دادند u200a١۵٠u200a نفر يعنى در حدود u200a٧۵u200a درصد افراد آن گروه كه روزانه u200a۴u200a-u200a٣u200a بار از اين بيسكوتها مىخوردند به كلى معالجه شدند، يبوست آنها برطرف شد، تعداد دفعات تخليه افزايش يافت، نفخ و درد شكم برطرف شد و ديگر نيازى به خوردن داروهاى ملين نداشتند. و به عنوان امتحان اثر جو، افراد مورد آزمايش خوردن بيسكويت جو را متوقف كردند و در ظرف يك ماه تمام اعضاى گروه دوباره مبتلا به يبوست شده و ناچار خوردن داروهاى ملين را از سرگرفتند.

توجه: بهطور كلى نظر كارشناسان اين است كه هرچه بيشتر آرد جو را تصفيه كنند يعنى بيشتر سبوس آن گرفته شود اثر شفابخشى آن كمتر مىشود. بهترين راه اين است كه جو با سبوس كامل به صورت آرد يا بلغور جو مصرف شود. جو سفيدكرده كه اغلب در فروشگاهها عرضه مىشود داراى آثار شفابخشى كمترى بخصوص در رفع يبوست مىباشد. ولى بههرحال جو پوستكنده و بدون سبوس نيز از نظر مبارزه با بيماريهاى قلبى تا حدودى مفيد است. دانشمندان دانشگاه ويسكانسن توصيه مىكنند براى اينكه از حد اكثر خواص جو استفاده شود حتى الامكان آرد كامل آن تهيه و مصرف شود، يعنى سبوس آن هيچ گرفته نشود. زيرا تركيبات ضد كلسترول جو بيشتر در پوسته خارجى يعنى در سبوس جو قرار دارد.