ارزن

اين گياه از خانوادۀ Gramineae مىباشد و داراى انواع مختلفى است كه دو نوع معروف آنكه در ايران نيز مىرويند شرح داده مىشود.

u200a١u200a. «ارزن دانهدرشت» يا «ارزن سفيد» كه در كتب طب سنتى «دخن» نوشته شده به فرانسوى: Millet blanc وMillet Commun و Grand millet و Millet و Mil و به انگليسى Millet گفته مىشود و نام علمى آن Panicum miliaceum L. است.

u200a٢u200a. «ارزن دانه ريز» و يا «ارزن رسمى» كه «دخن ريز» نيز گفته مىشود و در كتب طب سنتى با نام «دخن ريز» يا «جاورس» آمده است كه همان معرب «گاورس» فارسى است. به فرانسوى Petit millet و Millet des oiseaux وMiliade و به انگليسى Spiked millet ناميده مىشود. نام علمى آن Panicum italicum L. و مترادف آن Setaria italica) L. (P.

Beauve و S. viridis sensu Stuart مىباشد.

مشخصات

u200a١u200a. ارزن رسمى گياهى است يكساله داراى ساقهاى افراشته كه ارتفاع آن u200a١٠٠u200a-u200a۵٠u200a سانتىمتر مىشود. برگهاى آن سبز، دراز، بدون دمبرگ ساقه را در بغل گرفته و نوكتيز و ميوههاى آن در اطراف انتهاى محور گلدهنده به صورت خوشه مركب و متراكم و دانههاى آن ريز كمى مسطح و به رنگهاى مختلف است. ارزن رسمى گياهى است متحمل و سازگار و ضمنا ديررس.

u200a٢u200a. ارزن دانهدرشت گياهى است يكساله ساقۀ آن قوى افراشته در قسمت پايين منشعب و شاخهدار برگهاى آن ساده سبز، خطى، دراز و نوكتيز. گلهاى آن خوشهاى باز و خميده و دانههاى آن برحسب واريتههاى مختلف سياه يا خاكسترى و زرد و در آخر قرمز هم مىباشد. دانههاى آن گرد است و ارتفاع ساقۀ آن u200a٣٠u200a/u200a١u200a-u200a١u200a متر مىباشد.

ارزن رسمى در آذربايجان و جنوب شرقى بلوچستان مىرويد و در مازندران و در يزد با نام «ارزن» و «گاورس» كاشته مىشود.

ارزن دانهدرشت يا دخن در آذربايجان در كشتزارهاى يام با نام «دارى» و در اشترانكوه لرستان و همچنين در نواحى مرزى شرق در بادقيس و جنوب شرقى بلوچستان مىرويد.

تركيبات شيميايى

از نظر تركيبات شيميايى در ارزن رسمى ) S. italica( در دانههاى آن وجود يك گلوكوزيد سمى، آلكالوييد روغنى، ليزين^u200a١u200a، هيستيدين، آرژىنين و آميلاز ^u200a٢u200a[روى*] تأييد شده است و در ارزن دانهدرشت ) Panicum. miliaceum( در دانههاى آن فورميك اسيد ^u200a٣u200a، لينولئيك اسيد، مارگارىنيك اسيد ^u200a۴u200aو ريسيناولئيك اسيد ^u200a۵u200aمشخص شده است، به علاوه داراى كولين، فيتوسترول، سيتوسترول ^u200a۶u200aو ويتامينهاى A و B و C مىباشد [روا*].

خواص-كاربرد

در هند از گياه ارزن درشت براى معالجۀ سوزاك استفاده مىشود و در بلوچستان در لورالايى نوعى نان از آن درست مىكنند و در شوران براى معالجۀ سوزاك از آن استفاده مىنمايند. در هندوستان در مورد ارزن رسمى معتقدند كه دانههاى آن مدر و قابض است و در استعمال خارجى ضماد آن در موارد روماتيسم مصرف مىشود و همچنين به عنوان يك داروى محلى براى كاهش درد زايمان تجويز مىگردد.

حكماى طب سنتى ايرانى جاورس را از نظر طبيعت سرد و خشك مىدانند و معتقدند كه قابض است و غذاييت چندانى ندارد. خوردن نان پختۀ آن اسهال را بند مىآورد و مدر است و سقط جنين مىنمايد.

اسراف در خوردن آن خون را كثيف و سودايى و مجارى عروق را مسدود مىنمايد و از اين نظر بايد با روغن و شكر و حلواهاى چرب خورده شود. اگر با شير تازه پخته و خورده شود براى اشخاصى كه خون زايد دارند مفيد است و اگر دانههاى آن را ساييده و با نمك مخلوط كرده و در كيسهاى بريزند و روى آن بنشينند براى بيرون آمدن معقد و پيچش در رودهها مفيد است.

در مورد دخن نيز معتقدند كه از نظر طبيعت سرد و خشك است و خواص آن شبيه جاورس، جز اينكه خشكى آن كمتر است. شكم را بند مىآورد و مدر و قابض است و اگر دانۀ پوستگرفتۀ آن را در شير تازه پخته و بخورند براى نرم كردن سينه و توليد اسپرم مفيد است ولى ايجاد گرفتگى مجارى عروق و سنگ مثانه مىكند از اين جهت بايد با شكر و عسل خورده شود.

در چين از دانههاى ارزن درشت، در درجۀ اول به عنوان غذا در خوراك استفاده مىشود و از نظر دارويى معتقدند كه خنككننده و نرمكننده است. پختۀ آن را به عنوان ضماد براى فروكش كردن جوش و كورك و آبسهها استعمال مىنمايند.

جويدۀ آن را در دهان روى زخم بچهها مىگذارند كه التيام دهد. خاكستر آن را با روغن مخلوط كرده براى التيام زخم به كار مىبرند زخم خوب مىشود بدون اينكه اثرى در جاى آن باقى بماند.

جوشاندۀ ريشه و شاخههاى آن را براى رفع وجود خون در ادرار در زنها تجويز مىكنند به علاوه براى شستن تاولهاى پوست به كار مىبرند [استوارت]. در هندوچين براى معالجه استسقا كه علامت آن جمع شدن غير طبيعى آب در فضاى بين سلولى بافتهاى بدن است استفاده مىشود و به جاى جوشانده در برخى موارد خاكستر ارزن را با الكل مخلوط كرده و براى معالجۀ وجود خون در ادرار زنها تجويز مىنمايند.

[فوكود-كروست و پتلو**].

ارزن دانۀ ريز در اغلب كشورهاى دنيا در سطح وسيعى كاشته مىشود. در چين آن را تونيك و مدر مىدانند [روا*]. و خنككننده [هاو]و نرمكننده و قابض و در موارد وبا و اسهال و ناراحتىهاى وبائى و خونروى از بينى و براى التيام زخمهاى پنجههاى خرس و ببر كاربرد دارد [استوارت]. در هندوچين آرد ارزن دانهريز را با ملاس مخلوط كرده روى جوشها و كوركهاى بچهها مىاندازند [كروست و پتلو**]. در اندونزى جوشاندهاى كه از لهشدۀ تخم ارزن دانۀريز درست مىشود براى كاهش تب داده مىشود [ورد رمان*].