هويج

به فارسى «هويج» ، «زردك» ، «گزر» به عربى در كتب طب سنتى «جزر» نامبرده مىشود. به فرانسوى Carotte و به انگليسى Carrot گويند. گياهى است از خانواده Umbelliferae نام علمى آن Daucus carota L. مىباشد.

در برخى مدارك هويج مزروع را Daucus carota L. var sativa DC. نوشتهاند.

مشخصات

بهطور كلى از نظر ارقام، هويج دو قسم كلى دارد، هويج علوفهاى و هويج غذايى كه به مصرف غذاى انسان مىرسد. هويج غذايى نيز از نظر كلى دو رقم است هويج قرمز و هويج زرد و هريك از اين ارقام نوع بلند و كوتاه و متوسط آن نيز وجود دارد.

اين ارقام پرورشى از آميزش گونههاى مختلفه طى قرون و اعصار كشت آن به صورت دو رگههايى ايجاد شده كه برخى از آنها اصولا شباهت خيلى كمى با هويج اجدادى خود دارند.

هويج گياهى است علفى دوساله داراى ريشهاى عمودى، ضخيم، ساقه بىكرك برگها متناوب بسيار بريدهبريده كه به قطعات نازكى تقسيم مىشود. گلها سفيد كوچك به صورت گروهى و چترمانند در انتهاى شاخۀ گلدهنده.

تكثير هويج از طريق كشت بذر آن صورت مىگيرد. به علت داشتن ريشۀ عمودى و ضخيم خاك بايد خوب شخم خورده و نرم باشد و كود كافى داده شده باشد. تخم هويج زودرس را در اوايل پاييز مىكارند. در طول مدت زمستان گياهان جوان را در مناطق خيلى سرد با پوششى از كاه و خاشاك از يخ زدن حمايت مىنمايند اين نوع هويج زودرس در ارديبهشت محصول ريشهاش برداشت مىشود. انواع ديگر را بر حسب نژاد از اواخر اسفند تا اوايل خرداد مىتوان كاشت.

براى توليد بذر در موقع برداشت ريشه، ريشههاى قوى و خوب را انتخاب و در بستر مناسبى محفوظ نگه مىدارند و در بهار سال بعد مجددا اين ريشهها كاشته مىشوند. از اين هويجها در مرداد و شهريور محصول بذر برداشت مىشود.

تركيبات شيميايى

از نظر تركيبات شيميايى گزارشهاى فنى منتشره در مغربزمين نشان مىدهد كه در گياه هويج تركيبات زير موجود است:

پيروليدين ^u200a١u200a، دوسين ^u200a٢u200a، دوكوسترين ^u200a٣u200a[چونگ كوئو تونونگ يائوچى]. اسانس روغنى فرار موجود در آن شامل ليمونن، پينن و سينئول [روا*]. و تخم آن داراى تيگليك اسيد ^u200a۴u200a، آسارون ^u200a۵u200aو بيزابول ^u200a۶u200aمىباشد [موزينگ-شرام].

بررسى شيميايى ديگرى حاكى است كه در گياه هويج مواد پيروليدين و دوسين موجود است و در هر u200a١٠٠u200a گرم ريشۀ هويج در حدود u200a٠٠۵u200a/u200a٠u200a ميلىگرم ارسنيك وجود دارد.

به علاوه آلفا و بتا و گاماكاروتن ^u200a٧u200aدر آن يافت مىشود. اسانس روغنى آن در حدود u200a۶۵u200a/u200a١u200a درصد است كه شامل كاروتال^u200a٨u200aاست ]G. I. M. P[ .

بررسى شيميايى ديگرى حاكى است كه در برگ سبز هويج در حدود u200a٢٣u200a/u200a٠u200a درصد يك مادۀ عامل تلخ گلوكوزيدى وجود دارد و در حدود u200a٠٣u200a/u200a٠u200a درصد يك روغن اترى ولى اثرى از تاننها و ساپونينها در آن ديده نشده است به علاوه وجود چند پروتوآلكالوئيد ^u200a١u200aو مادۀ پيروليدين و دوسين نيز در آن تأييد شده است ]G. I. M. P[ .

اسانس روغنى فرار هويج وحشى كه از مناطق جنوبى شوروى به دست آمده داراى u200a۵٠u200a درصد مادۀ ژرانيول است. در تخم هويج اسانس روغنى فرار (در حدود u200a١u200a درصد) وجود دارد كه شامل u200a٣u200a/u200a١١u200a درصد دوكول ^u200a٢u200aو 70 درصد كاروتال مىباشد ]G. I. M. P[ .

از نظر ساير تركيبات و ويتامينها در هريك صد گرم قسمت قابل خوردن ريشۀ هويج مزروع خام مواد زير موجود است:

هيدراتهاى كربن u200a٧u200a/u200a٩u200a درصد، كلسيم u200a٣٧u200a ميلىگرم، پتاسيم u200a٣۴١u200a ميلىگرم، فسفر u200a٣۶u200a ميلىگرم، ويتامين A در حدود u200a١١٠٠٠u200a واحد بين المللى، آهن u200a٧u200a/u200a٠u200a ميلىگرم، تيامين u200a٠۶u200a/u200a٠u200a ميلىگرم، رايبوفلاوين u200a٠۵u200a/u200a٠u200a ميلىگرم، نياسين u200a۶u200a/u200a٠u200a ميلىگرم و شاخهاى از گياه هويج با برگ و گل

ويتامين C u200a٨u200a ميلىگرم.

آزمايش جديد ديگرى وجود يك نوع انسولين گياهى را كه اثر كمكنندۀ قند خون دارد در هويج گزارش نموده است.

خواص-كاربرد

خواص و كاربرد هويج براساس آنچه در مناطق مختلف دنيا معمول است و در مدارك معتبر غربى منتشر شده عبارت است از:

در چين از تمام قسمتها و اعضاى گياه هويج در شفاى بيمارىها استفاده مىشود.

عصارۀ ريشه هويج روى سوختگىها گذارده مىشود و اثر شفابخش دارد. تخم هويج مدر است و از آن براى معالجه استسقا ^u200a١u200aاستفاده مىشود و همچنين براى بيمارىهاى كبد [چيو*]. و اسهالهاى سادۀ مزمن و اسهالهاى خونى مزمن [روا*]. به كار مىرود.

ريشۀ هويج مغذى و مقوى معده و بادشكن است و براى تسكين دردهاى آلات داخل شكم استفاده مىشود [هاو].

طبق نظر حكماى طب سنتى هويج از نظر طبيعت گرم و تر است. خواص هويج مزروع لطيفكننده و بازكنندۀ گرفتگىها و انسداد كبد است مقوى معده و ملين مىباشد و براى تقويت نيروى جنسى و ازدياد توليد اسپرم مفيد است و منعظ مىباشد و براى سرفه و درد سينه و معده و كبد و اخراج سنگ كليه و مثانه و ازدياد ترشح ادرار نافع است. به هضم غذا كمك مىكند و براى استسقا مفيد است. دلپيچه را تسكين مىدهد. تخم هويج پرورشى و مزروع نفاخ است. مرباى هويج با عسل بسيار مبهى و براى تقويت نيروى جنسى مؤثر است و مقوى آلات داخل شكم و رحم و هاضمه مىباشد. پرودۀ هويج در سركه براى تحليل طحال بسيار نافع است.

مضر گرممزاجان است و از اين نظر بايد با گوشت، پخته و خورده شود. مقدار خوراك از خود ريشه هويج u200a٧٠٠u200a-u200a۶٠٠u200a گرم و از مرباى آن تا u200a۵٠u200a گرم. تخم آن در تمام خواص شبيه ريشۀ آن است و قوىتر.

اگر مقدارى تخم هويج را گرفته و با هموزن آن تخم شلغم مخلوط و تربى را خالى نموده و داخل آن را از اين دو تخم پر كنند و سر آن را بسته در زير آتش بپزند و بيرون آورده و بخورند، براى اخراج سنگ كليه و مثانه و رفع سختى ادرار بسيار مفيد است. مقدار خوراك از تخم آن تا u200a٨u200a گرم است.

در فرانسه معمول است در موارد كمخونى صبح ناشتا يك ليوان آب هويج مىخورند.

نظرى به تحقيقات علمى جديد دربارۀ خواص هويج

هيجانانگيزترين جنبۀ شفابخش هويج تأثير بسيار زياد آن در كاهش خطرات برخى از شديدترين و غيرقابلدرمانترين انواع سرطان بخصوص سرطان ريه و سرطان لوزالمعده مىباشد. تحقيقات زيادى نشان داده است كه حتى خوردن مقدار مختصرى هويج و بخصوص خوردن مادۀ بتاكاروتن ^u200a١u200aموجود در هويج، در كاهش سرعت رشد سرطان و در برخى موارد حتى در از هم گسيختن مكانيسمى كه منشأ شروع بدخيم شدن سلولها مىباشد تأثير محسوسى دارد. در اغلب تحقيقات مربوط به مبارزه با سرطان، هويج در صدر خوراكىهاى مورد بررسى قرار دارد. مثلا در يك تحقيق علمى دقيق سوئدى در سال u200a١٩٨۶u200a، هويج به عنوان يكى از دو مادۀ خوراكى طبيعى كه در پيشگيرى سرطان لوزالمعده نقش بسيار مؤثرى دارد معرفى شده است. مادۀ خوراكى دوم در اين تحقيق مركبات بوده است.

وارد كردن هويج در رژيم غذايى روزانه تقريبا احتمال ابتلاى به سرطان لوزالمعده را به صفر مىرساند. تحقيقات علمى كه نشان مىدهند خوردن بتاكاروتن سبزيجات و ميوهجات در كاهش ابتلاى به سرطان ريه موثر است بسيار است. در u200a١٢u200a-u200a١٠u200a آمارگيرىهاى بين المللى نشان داده شده است اشخاصى كه در رژيم غذايى آنها كمتر هويج وارد شده است با احتمال بيشترى به سرطان ريه مبتلا مىشوند.

دكتر مريلين منكس ^u200a٢u200aكه از محققان معروف سرطان است در تحقيقات خود دريافته است افرادى كه مقدار بتاكاروتن در خون آنها كمتر است در مقايسه با اشخاصى كه اين ماده در خون آنها زياد است چهار برابر بيشتر احتمال داشته كه ده سال بعد سلولهاى فلسى شكل آغازكنندۀ تومورهاى بدخيم در ريۀ آنها ظاهر شود.

اين نوع سرطان بيشتر در ريه معتادين به سيگار بروز مىكند.

به همين ترتيب گروهى از محققان در يكى از دانشگاههاى ايالتى نيويورك در شهر بافلو ^u200a٣u200aدر تحقيقات خود دريافتند مردانى كه بيشتر از خوراكىهاى حاوى مقدار زيادى كاروتن، نظير هويج استفاده مىكنند تقريبا كمتر از u200a۵٠u200a درصد ديگران احتمال ابتلاء به اين نوع سرطان دارند.

دكتر منكس معتقد است اگر تنها روزانه يك هويج متوسط بيشتر خورده شود ممكن است ساليانه از بروز حدود پانزده تا بيست هزار مورد مرگ در اثر سرطان ريه در امريكا پيشگيرى شود.

تأثير خوردن هويج در كسانى كه سالها اعتياد به دخانيات داشتهاند

دكتر ريچارد شكل ^u200a١u200aدانشمندى كه دربارۀ تأثير بتاكاروتن روى سرطان مطالعات وسيعى دارد در تحقيقى كه روى u200a١٩٨١u200a نفر نموده نتايج جالبى به دست آورده است.

اين محقق صبور و پىگير در مورد رابطۀ بين انواع رژيمهاى غذايى و خوراكىهايى كه خورده مىشود با خطر سرطان ريه روى حدود u200a٢٠٠٠u200a نفر در مدت u200a١٩u200a سال مطالعه نموده و يافتههاى خود از اين تحقيقات را چنين گزارش مىدهد بين مردان معتاد به دخانيات حتى آنهايى كه از u200a٣٠u200a سال قبل دود استعمال مىكردهاند، آن عده كه در غذاى روزانه كمترين مقدار از خوراكىهاى داراى بتاكاروتن مصرف مىكردهاند، هشت بار بيشتر احتمال ابتلاء به سرطان ريه داشتهاند در مقايسه با عدهاى كه در غذاى روزانه از بيشترين مقدار خوراكىهاى داراى بتاكاروتن مىخوردهاند. و چون مراحل ابتلاء به سرطان نوعا u200a۴٠u200a-u200a٣٠u200a سال ممكن است به طول بيانجامد تا ظاهر شود به نظر مىرسد كه بتا كاروتن در آخرين مراحل توسعۀ سرطان در روند بيمارى دخالت مىنمايد، بنابراين همينكه شخصى سيگار كشيدن را ترك كند با احتمال زياد استفاده از رژيم هويج و خوراكىهاى داراى بتاكاروتن ممكن است روند گسترش و پيشرفت سرطان و وارد شدن آسيب به سلولها را متوقف سازد.

در تحقيق جديدى كه رجينا زيگلر ^u200a٢u200aدانشمند نسجشناس در مؤسسۀ ملى سرطان ريه روى مردان ساكن نيوجرسى امريكا به عمل آورده، سه نوع خوراكى گياهى شامل هويج، سيبزمينى شيرين و كدوحلوايى زرد تيره در پيشگيرى سرطان ريه، مقام اول را احراز كردهاند. دكتر زيگلر مىگويد مردانى كه با غذاى روزانه خود حتى نصف پيمانه هويج يا سيبزمينى شيرين يا كدوحلوايى مىخوردهاند u200a۵٠u200a درصد كمتر احتمال ابتلاء به سرطان ريه داشتهاند در مقايسه با كسانى كه هيچ نمىخوردهاند. و مردانى كه از ده سال قبل استعمال دخانيات را ترك كرده و رژيم هويجخوارى را شروع كردهاند احتمال ابتلاء به سرطان ريه در مورد آنها خيلى كمتر بوده است. به علاوه مطالعات نسجشناسى نشان داده است كه خوردن خوراكىهاى داراى مقدار زيادى بتاكاروتن نظير هويج و سيبزمينى شيرين و كدوحلوايى در كاهش ابتلاء به سرطان حنجره و ناى و پروستات اثر محسوسى دارد و مطالعات ديگرى نشان داده است كه مصرف اينگونه خوراكىها در مورد اشخاص مسن براى كاهش ساير انواع سرطان نيز مؤثر است.

در يك تحقيق ديگر آزمايشگاهى روشن شده است كه خوراندن هويج به موشهاى آزمايشگاهى موجب متوقف شدن رشد تومور در كبد جانور مىشود.

هويج به عنوان خوراك مفيد براى قلب

هويج خام بهطور مسلّم در كاهش كلسترول خون مؤثر است. در يك تحقيق، كلسترول خون شخصى كه روزانه u200a٢٠٠u200a گرم هويج خام با صبحانه مىخورده حدود u200a١١u200a درصد كاهش يافته است. ضمنا هويج مقدار وزن مدفوع را نيز u200a٢٠u200a درصد افزايش داده است كه اين امر در تأمين سلامت كولون ^u200a١u200aبسيار مؤثر است.

هويج براى پيشگيرى يبوست

محققان و كارشناسان بيمارىهاى معدى و جهاز هاضمه عموما معتقدند كه خوردن هويج به سبب تأثيرى كه در تسهيل و تكميل تخليه دارد براى سلامت كولون و رفع يبوست بسيار مفيد است. گروهى از كارشناسان و محققان انگليسى كه دربارۀ آثار الياف گياهى هويج و سبوس گندم و سيب با پوست و كلم در سال u200a١٩٧٨u200a روى u200a١٩u200a نفر داوطلب مرد مطالعه نمودهاند گزارش مىنمايند كه الياف گياهى هويج از نظر افزايش حجم مدفوع كه نشانه قطعى سلامت كولون است در رديف كلم مىباشد ولى در مقايسه با سبوس گندم اثر كمترى دارد و در حدود نصف خاصيت آن را دارا مىباشد. تحقيقات علمى نشان مىدهد كه اگر u200a۵u200a/u200a۴u200a پيمانه ^u200a٢u200aهويج پخته خورده شود حجم مدفوع دو برابر مىشود در صورتى كه فقط خوردن 4/3 پيمانه سبوس گندم چنين اثرى دارد. افزايش مدفوع و تخليه كامل موجب كاهش احتمال ابتلاى به سرطان كولون است.

تذكرات لازم-به توصيههاى زير توجه شود

u200a١u200a. براى اينكه از حد اكثر خاصيت حياتى ضد سرطان هويج استفاده شود هميشه مقدارى از هويج مصرف روزانه به صورت پخته خورده شود. زيرا پختن موجب آزاد شدن كاروتنها مىشود. كاروتنها همان موادى هستند كه قاطبه محققان به آثار ضد سرطانى آنها اعتراف دارند. اگر هويج پخته شود u200a۵u200a-u200a۴u200a برابر بيشتر كاروتنهاى آن جذب مىشود تا اينكه خام خورده شود. توجه شود منظور از پختن هويج زياد پختن و له شدن نيست بله در پختن هويج بايد از بخار استفاده شود و منظور بخارپز است آن هم فقط در مدت كوتاه u200a١۵u200a دقيقه حرارت بخار داده شود. له شدن هويج موجب از دست رفتن بتاكاروتن مىشود.

u200a٢u200a. اين تصور كه اگر هويج بخوريد ديگر مىتوانيد سيگار را ترك نكنيد تصور باطلى است. هويج جانشينى براى ترك سيگار نيست زيرا اگر مثلا هويج u200a۵u200a برابر خطر ابتلاء به سرطان ريه را كاهش مىدهد ولى ادامۀ سيگار كشيدن و استعمال دخانيات ده برابر اين خطر را افزايش مىدهد.

u200a٣u200a. اشخاصى كه سابقا معتاد به دخانيات بودهاند بخصوص آن عده كه تازه ترك كردهاند بايد بهطور منظم و مداوم هويج بخورند تا شايد سرطانى كه احتمالا در راه تشكيل است سركوب شود و اشخاصى كه سيگار و دخانيات را ترك نمىكنند و شديدا دودى هستند هر قدر هم زياد هويج بخورند اثرى در رفع خطر نخواهد داشت.