هند بابرّى

به فارسى با نامهاى «گل قاصد» ، «خبرآور» ، «كاسنى برى» شناخته مىشود و در كتب طب سنتى با نامهاى «طرخشقوق» ، (كه ممكن است از Taraxacum گرفته شده باشد) ، «هندباى برى» ، «سن الاسد» و «بقلة اليهوديه» آمده است. به فرانسوى Pissenlit و Dent-de-lion و به انگليسى Dandelion و Lion's teeth گفته مىشود. گياهى است از خانوادۀ Compositae جنس Taraxacum نام علمى گونهاى از آنكه بيشتر در طب سنتى مصرف دارد:Taraxacum officinale weber. است و مترادف آن leontodon taraxacum Lt. و T. dens-Leonis Desf. و T. Caucasicum DC. و T.

vulgare Scharank مىباشد.

گونههاى متعددى از اين گياه در مناطق مختلفه ايران از جمله در كوههاى كرمان، كوههاى دالكى جنوب و سبزكوه و دنا در فارس، بلوچستان، منطقۀ تهران، آذربايجان در تبريز و خوى، اراك، تفرش، دهگرد و شيراز، توچال، كندوان، پلور، كرمانشاه، گيلان و لاهيجان مىرويند.

مشخصات گياه

هندبا برى گياهى است بىبو، چندساله، خيلى كوچك و كوتاهتر از u200a۴٠u200a سانتىمتر كه شيرابه يا مايع سفيدى ترشح مىنمايد برگهاى آن دراز با بريدگىهاى عميق نوكتيز كه شكل دندان شير به آن مىدهد. برگها گروهى به شكل يك دسته برگ از يقۀ ريشۀ گياه خارج مىشوند. طبق گلهاى آن زرد طلايى كه بهطور منفرد در انتهاى شاخۀ گل دهنده كه توخالى است ظاهر مىشود. ميوۀ آن فندقه كه ميوهاى خشك و مغز آن مجزا و نچسبيده است مانند آفتابگردان و در انتهاى هر ميوه يك كاكل معمولا سفيد رنگ قرار دارد و ميوهها بهطور گروهى به شكل كروى قرار دارند و به سبب وجود كاكل پس از رسيدن به آسانى پراكنده مىشوند.

اين گياه معمولا در چمنزارها، مزارع يونجه، اسپرس، اراضى مرطوب كنار نهرها بهطور خودرو مىرويد. برگهاى جوان آن را چيده و در سالاد مىخورند. ريشۀ ضخيم و برگهاى آن در طب سنتى مستعمل است. اين گياه در چين و هند و در مناطق معتدلۀ آسيا مىرويد.

از اين گياه انواع اصلاحشدهاى تهيه و به صورت پرورشى در مزارع كاشته مىشوند كه پربرگ و از برگهاى آن مانند سبزى استفاده مىشود كه چون تلخ است كاسنى برى نوع پرورشى آنكه در رديف سبزى خوردنها مىباشد

بايد با ترشى آبليمو و يا سركه در سالاد مصرف شود.

براى تكثير گياه ارقام پرورشى را در اوايل بهار در خزانه مىكارند و پس از اينكه گياه چندبرگه شد آن را به مزرعه اصلى منتقل و به فواصل u200a١٠u200a*u200a۵٠u200a سانتىمتر نشا مىكنند. در اوايل زمستان ريشه آن را با خاك و خاشاك مىپوشانند تا در طول زمستان از سرما محفوظ بماند و رشد نمايد و ريشه را در اواخر زمستان يا اوايل سال بعد از خاك بيرون آورده و خشككرده مصرف مىنمايند. از برگهاى آن در بهار براى مصرف در سالاد استفاده مىشود.

اين گياه در اغلب مناطق معتدله آسيا در هندوچين و ساير مناطق معتدله عالم نيز مىرويد.

تركيبات شيميايى

از نظر تركيبات شيميايى در گونه T. Officinale وجود يك مادۀ متبلور تلخ به نام تاراكساسين ^u200a١u200aو يك مادۀ متبلور به نام تاركساسرين ^u200a٢u200aو همچنين فيتوسترول تاراكساسترول ^u200a٣u200aو هوموتاراكساسترول ^u200a۴u200aدر گياه تأييد شده است و به علاوه در گياه ساپونين وجود دارد ]G. I. M. P[ .

در گزارشهاى تجزيۀ شيميايى ديگرى نيز آمده است كه در گياه تاراكساسترول ^u200a۵u200a، تاراكساسرين، لوولين ^u200a۶u200aو تعدادى اسيدهاى آلى و ساپونين وجود دارد [چيو].

تجزيهاى كه اختصاصا از گونه T. Officinale به عمل آمده نشان مىدهد كه در ريشۀ گياه اينولين و اسانس روغنى فرار و مواد صمغى رزينى و اسيدهاى چرب و بتا-هايدروكسى فنيل استيك اسيد ^u200a٧u200aوجود دارد. در خود گياه نيز وجود ساپونين و كولين و الكل سريليك ^u200a٨u200aو آرابينوز و ويتامينهاى A و B و C مشخص شده است [روا*].

با اهلى كردن اين گياه از طريق سلكسيون دانشمندان كشاورزى ارقام اصلاحشدۀ پربرگ و جالبى به دست آوردهاند كه بهطور پرورشى كاشته مىشود از جمله Pissenlit a feuilles frisees كه كاسنى مجعد و يا كاسنى پيچ مىباشد كه در بازارهاى امريكا و اروپا به عنوان سبزى برگى خوردنى عرضه مىشود و از نظر ويتامينهاى A و B و C جالب توجه است. در زير مواد موجود در يكصد گرم برگ كاسنى پيچ يا Dandelion خام ذكر مىشود.

آب u200a٨۵u200a گرم، پروتئين u200a٧u200a/u200a٢u200a گرم، مواد چرب u200a٧u200a/u200a٠u200a گرم، هيدراتهاى كربن u200a٩u200a گرم، كلسيم u200a١٨٧u200a ميلىگرم، فسفر u200a۶۶u200a ميلىگرم، آهن u200a١u200a/u200a٣u200a ميلىگرم، سديم u200a٧۶u200a ميلىگرم، پتاسيم u200a٣٩٧u200a ميلىگرم، ويتامين A u200a١۴٠٠٠u200a واحد بين المللى، تيامين u200a١٩u200a/u200a٠u200a ميلىگرم، رايبوفلاوين u200a٢۶u200a/u200a٠u200a ميلىگرم، نياسين و ويتامين C 35 ميلىگرم.

خواص-كاربرد

در چين معمول است كه گياه را با ريشه در طول شش ماهه اول سال دوم به بعد از خاك خارج كرده و خشك مىنمايند. گياه تلخ و معرق و مقوى معده و تونيك و خنككننده است. براى ازدياد ترشح شير و صفرا مفيد است [روا*]. و در موارد زخم و جوش و كورك، جراحت، آبسه و گزش مار و دندان كرمخورده تجويز مىشود [استوارت*]. گياهى است كه براى تصفيۀ خون بسيار مؤثر است و در موارد خنازير و خارش و جراحتهاى داخلى اثر مفيد دارد [هو]. ضمادى كه از خيسشدۀ گياه و از تقطير دانههاى آن درست مىشود روى ورمهاى سرطانى پستان گذارده مىشود مفيد است [مككلور و هوانگ].

در هند از ريشه گياه براى معالجۀ ناراحتىهاى مزمن كبد و كليه و دفع سنگ صفراوى استفاده مىشود.

هندبا برى از نظر طبيعت طبق نظر حكماى طب سنتى ايرانى و بهطور كلى شرقى سرد و خشك است و تلخ و از نظر خواص معتقدند كه قابض است و مقوى معده مىباشد و در تمام آثار و خواص به استثناى تروتازه كردن بدن از كاسنى قوىتر است.

براى قطع خونروى از سينه مفيد است و قاعدهآور مىباشد و براى ازدياد ترشح شير نافع است. ماليدن شيرابۀ آن به چشم براى درخشان نمودن سفيدى و افزايش بينايى مفيد است. شياف عصارۀ آن براى رفع ورمهاى داخل فرج و رحم مفيد مىباشد.

خوردن آب گياه با روغن زيتون براى رفع مسموميت اكثر سموم نافع است. ضماد ريشۀ آن براى گذاردن در محل عقربگزيدگى و نيش زنبور و مار اثر مفيد دارد و ضماد ريشۀ آن با آرد جو براى بادسرخ و با سركه براى سوختگى آتش و رفع التهاب آن مفيد است. از برگهاى گياه براى كمپرس گرم به منظور رفع التهاب و تسكين استفاده مىشود.

براى تهيه دمكردۀ آن حدود u200a۵٠u200a گرم گياه در يك ليتر آبجوش دمشده و در عرض روز u200a٧٠٠u200a-u200a۶٠٠u200a گرم خورده مىشود.

گياه هندباى برى از گياهانى است كه در چين در ناحيۀ دره يانگتسه بطور وسيعى انتشار دارد از نظر مشخصات و خواص مشروحا در كتاب معروف Pentsao چين آمده و شرح داده شده است. در تمام چين بهطورى كه در قبل گفته شد براى تحليل انواع ورمها و آبسهها و كرمخوردگى دندان ^u200a١u200aو مارگزيدگى مصرف وسيعى دارد.

تهيۀ عصارۀ برگ هندباى برى، برگ خشك هندباى برى u200a١u200a واحد، آب مقطر جوش u200a٨u200a واحد، برگها را مدت u200a١٢u200a ساعت در u200a۶u200a واحد آبجوش دمكرده با فشار صاف كنند و تفاله را در باقىماندۀ آب دمكرده صاف كنند و دو صافشده را مخلوط كرده در حمام ماريه در حد غلظت عصاره قوام آورند. مقدار خوراك از اين عصاره براى تقويت معده u200a١٠u200a-u200a١u200a گرم است.