نعنا

در برخى از كتب طب سنتى با نامهاى «نعناع» و «نعنع» نامبرده شده است. به فرانسوى Menthe و به انگليسى Mintناميده مىشود. گياهى است از خانوادۀ Labiatae داراى گونههاى مختلفى است و نام علمى و مشخصات گونههاى معروف آنكه از نظر اسانسگيرى و دارويى مصارف وسيعى دارند عبارتست از:

مشخصات و نام

u200a١u200a. نعنافلفلى كه به فرانسوى Menthe poivree و به انگليسى Peppermint گفته مىشود.

نام علمى آن Mentha piperata L. و داراى دو واريتۀ سياه و سفيد است. واريتۀ سياه آن داراى گلهايى به رنگ قهوهاى و واريتۀ سفيد آن گلهايش سفيدرنگ است. نعنافلفلى از نظر اسانس نعنا داراى الكلى است به صورت بلورهاى بىرنگ به نام مانتول ^u200a١u200aبه فرمول خام Cu200a١٠u200aHu200a٢٠u200aO كه در عطرسازى و شيرينىسازى و در موارد ناراحتىهاى بينى در اثر سرماخوردگى به سبب خاصيت خنككنندهاى كه در مخاط دارد كاربرد دارد.

برگها متقابل، بيضى، نوكتيز، با دمبرگ، كمى پوشيده از كرك. ساقۀ u200a۴u200a گوش به رنگ قرمز مايل به بنفش.

u200a٢u200a. نعناى سبز كه به فرانسوى Menthe verte و به انگليسى Spearmint گويند نام علمى آن Mentha viridis L. مىباشد و در ايران در آذربايجان نزديك تبريز و در بلوچستان به طور خودرو مىرويد. برگها سبز تيره بدون دمبرگ بدون تار.

u200a٣u200a. Mentha spicata L. كه عدهاى از گياهشناسان آن را در رديف Mentha viridis مىدانند. به انگليسى Spearmintگفته مىشود. واريتهاى از آن به نام علمى Mentha spicata var viridis L. نيز در آذربايجان در اطراف تبريز و در بلوچستان مخلوط با M. Viridis مىرويد.

u200a۴u200a. پونه كه به فرانسوى Menthe pouliot و در كتب طب سنتى با نام پودنه آمده است. نام علمى آن Mentha pulegium L. مىباشد. ساقۀ استوانهاى به بلندى u200a۵٠u200a-u200a١٠u200a سانتىمتر، برگها بيضى نوكتيز با دندانه ريز يا بىدندانه با گلهاى گلى يا بنفش.

در ايران بهطور وحشى در قسمتهاى مختلفه گيلان مىرويد و گونۀ ديگر به نام Mentha sylvestris L. را كه نزديك به آن است پونۀ كوهى مىنامند.

u200a۵u200a. Mentha aquatica L. كه به فرانسوى Menthe aquatique ناميده مىشود در سرتاسر شمال ايران و ساير مناطق به حالت خودرو مىرويد.

u200a۶u200a. Mentha arvensis L. كه در بلوچستان به حالت خودرو ديده مىشود و واريتهاى از آن به نام Mentha arvensis var piperascens Malinvaud در مساحت وسيعى در ژاپن، تايوان، برزيل، استراليا و امريكاى شمالى به منظور تهيه مانتول كاشته مىشود.

از نظر تاريخى گونه Spearmint خيلى قديمىتر از گونه Peppermint است و از روزگاران خيلى كهن توسط بشر شناسايى و مورد استفاده قرار داشته است و عملا تا قبل از سال u200a١۶٩۶u200a ميلادى كه طبيعىدان انگليسى به نام جان رى ^u200a١u200aگونه Peppermint را به عنوان يك گياه دارويى ضد اسهال معرفى كرد اينگونه نعنا شناخته شده و معروف نبود و در سال u200a١٧٢١u200a ميلادى نعنافلفلى در فارماكوپه لندن ^u200a٢u200aقبول شده است درحالىكه گونه Spearmint و واريتۀ برگ درشت آن به نام Horsemint كه نام علمى آن Mentha Spicata var longifolia مىباشد از زمانهاى كهن و از عصر تمدن روم-يونان به عنوان يك گياه معطر و ادويهاى و اشتهاآور و دارويى شناخته شده بود و بقراط و ديوسكوريدس**مكرر در اسناد و مدارك طبى خود از نعنا صحبت كردهاند و دانشمندان ديگر نظير پلىنى*نعنا را به عنوان معالج ناراحتىها و دردهاى معده و مسكن و بادشكن تجويز مىكردهاند.

سربازان رومى نعنا را در سرتاسر اروپا پخش كردند و بتدريج در باغها و عدۀ زيادى از مزارع كليساها در قرن نهم ميلادى كاشته شد. در دوران قرونوسطى از نعنا علاوه بر يك گياه ادويهاى در معالجه بيمارىها نظير التيام زخمهاى دهان، معالجۀ گزيدگى از سگهاى هار، كاهش درد گزش زنبور استفاده مىكردهاند.

در حال حاضر نعنا به صورت وسيع و تجارتى در رومانيا، اغلب ايالات امريكاى شمالى، انگلستان، فرانسه، مصر، آرژانتين، شوروى، بلغارستان و مراكش كاشته مىشود. در ايران نيز براى مصارف داخلى و بيشتر به عنوان ادويه در اغلب مناطق كشور به ميزان محدودى مىكارند.

مشخصات

نعنا گياهى است علفى چندساله و بهطور كلى دو نوع ساقه دارد. ساقۀ هوايى و ساقۀ زيرزمينى. علاوه بر ريشههايى كه از ساقه زيرزمينى خارج شده و در زمين فرورفته و گياه را مستقر مىسازد از محل گرههاى ساقههاى خزنده هوايى آن نيز كه در تماس با زمين است ريشكهايى ايجاد مىشود كه در زمين مستقر مىگردد و خود منشأ پايۀ جديدى از گياه مىباشد. برگهاى آن متقابل دندانهدار، گلها بسته به گونه، قرمز، ارغوانى و سفيد است. نعنا طالب آب و هواى معتدل مناطق نيمكرۀ شمالى و اراضى رو به آفتاب است.

براى تكثير نعنا قطعاتى از ساقه خزندۀ ريشهدار گياه مسن را انتخاب كرده و در فاصلۀ ماههاى اسفند تا ارديبهشت بسته به اقليمهاى مختلفۀ ايران در زمينى كه خاك آن نرم و آماده شده باشد به عمق u200a١٠u200a-u200a٧u200a سانتىمتر مىكارند.

در فروردينماه با كاشتن شاخههاى جوان برگدار كه كمى ساقه زيرزمينى داشته باشد نيز مىتوان به تكثير آن اقدام نمود. در روزهاى اوليه تا گياه مستقر شود برگها روزها پژمرده مىشوند ولى پس از استقرار گياه برگها شب و روز شاداب و گياه بهطور طبيعى به رشد خود ادامه مىدهد. چون نعنا چند سال در زمين باقى مىماند بايد در تهيۀ زمين آن دقت نمود و خاك را كاملا شخم زده و كود كافى به آن داده شود. برداشت شاخ و برگ هر سال كمى قبل از گل دادن در حدود تيرماه انجام مىگيرد. براى تهيۀ نعنا خشك شاخبرگهاى جوان را پس از چيدن در هواى آزاد در سايه پهن مىكنند تا خشك شود.

تركيبات شيميايى

از نظر تركيبات شيميايى در گزارشى از بررسيهاى شيميايى آن چنين آمده است:

در گونۀ M. aquatica اسانس روغنى فرار وجود دارد و مقدار اسانس در گياه قبل از گل كردن u200a٠٧٩u200a/u200a٠u200a درصد است كه شامل u200a۵۵u200a درصد از انواع آلدئيدها ^u200a١u200aمىباشد.

در گونۀ M. arvensis در برگهاى آن u200a٢u200a/u200a٠u200a درصد اسانس وجود دارد كه شامل u200a٨٠u200a درصد دى-كاروون،u200a۴u200a/u200a۴u200a درصد كارن ^u200a٢u200a،8/3 درصد دى-سيلوسترن ^u200a٣u200aو u200a٢u200a/u200a۶u200a درصد سيترونلول مىباشد.

در گونۀ M. piperata u200a۵u200a/u200a١u200a-u200a۵u200a/u200a٠u200a درصد اسانس وجود دارد كه شامل u200a۵۶u200a درصد فرىمانتول و u200a۴u200a درصد از استرها ^u200a۴u200aاست. تجزيههاى ديگرى نشان مىدهد كه مقدار مانتول در اسانس اينگونه از u200a۵۶u200a-u200a٣۶u200a درصد در سنين مختلف گياه تغيير مىكند و همچنين مقدار استرهاى آن نيز از u200a٩u200a/u200a٩u200a-u200a۴u200a درصد تغيير مىكند. اگر برگها u200a١۵u200a-u200a١٠u200a روز زيادتر يا ديرتر از موعد مقرر كنده شوند، مقدار مانتول آنها تا u200a٣٠u200a درصد تغيير مىكند و كم و زياد مىشود.

در آخر در گونۀ M. spicata مقدار اسانس كمتر از گونه Piperata مىباشد ]G. L. M. P[ .

در گزارش بررسىهاى شيميايى ديگرى اطلاعات زير آمده است: در گونههاى M. Longifolia Huds و M. spicataمادۀ كاروون وجود دارد. ولى در گونههاى M. aquatica و M. arvensis و M. piperata و M. pulegium مادۀ كاروون وجود ندارد.

در گونه M. aquatica گياه داراى u200a٨u200a/u200a٠u200a درصد اسانس است كه شامل u200a۴u200a/u200a٢١u200a درصد از استرها نظير منتيل استات ^u200a١u200aو u200a۵٣u200a/u200a٢٨u200a درصد الكلهاى آزاد نظير مانتول و u200a٧٧u200a/u200a٠u200a درصد كتون از جمله مانتون ^u200a٢u200aو به علاوه 40 درصد منتوفوران ^u200a٣u200aكه جزء عمدۀ اسانس را تشكيل مىدهد مىباشد. علاوه بر مواد فوق در اسانس، مواد پيپريتون ^u200a۴u200aو مانتون و پولگون مشخص شده است.

در گونه M. arvensis مقدار اسانس در حدود مقدار اسانس در گونههاى Piperata بوده و شامل پولگون و دى-ايزومانتون ^u200a۵u200aاست.

در گونه M. spicata در اسانس آن مادۀ كارواكرول وجود ندارد.

مقدار محصول اسانس در حدود u200a٨٠u200a كيلوگرم در هكتار است كه مقدار كاروون ^u200a۶u200aآن u200a٧u200a/u200a۶٨u200a-u200a۶۶u200a درصد مىباشد. نمونههايى از اسانس اينگونه كه مقدار آن در گياه u200a٢۵u200a/u200a٠u200a-u200a٢u200a/u200a٠u200a بوده است تجزيه شده و داراى u200a۵u200a/u200a١٧u200a درصد ليمونن و ديپانتن ^u200a٧u200aو 3/55 درصد ال-كاروون ^u200a٨u200aو u200a٧u200a/u200a۶u200a درصد ديهايدروكاروئول ^u200a٩u200aو u200a۵u200a/u200a١١u200a درصد از استرها بوده است ]S. G. I. M. P[ .

در گزارش بررسىهاى شيميايى ديگرى چنين آمده است:

در گونه M. arvensis اسانس روغنى فرار، مانتول و پولگون و مانتون و مانتونون ^{u200a١٠u200a}و ليمونن وجود دارد [والنزوئلا]. مقدار مواد فوق در واريتههاى مختلف آن كمى متفاوت است. ]M. P. E. SE. P[ .

خواص-كاربرد

در اسناد منتشره در مغربزمين در مورد خواص نعنا آمده است كه برگ و اسانس نعنا هر دو موارد استعمال طبى دارد. خواص آن بهطور كلى بادشكن، تونيك و مقوى، مقوى معده ضد سرفه، ضد تشنج، قابض، محرك، مسكن و آرامبخش، خنككننده، معرق و قاعدهآور است.

از نعنا براى رفع نفخ، درد شكم، اسهال، سوءهاضمه، ناتوانىهاى رودهها، تب، سرماخوردگى، انفلوانزا، سينوسيتيس ^u200a١u200a، ناراحتىهاى اعصاب در بچهها، خونريزى از بينى و به عنوان ضد سم در موارد گزيدگى و نيش حشرات، بيمارىهاى بينى و گلو، سردرد و دردهاى چهره استفاده مىشود.

نعنا طبق نظر حكماى طب سنتى از نظر طبيعت نسبتا گرم و خشك مىباشد كه در عين حال خشكى آن زياد نيست و آثارى از رطوبت نيز در آن وجود دارد. از نظر خواص در تمام موارد از پونه قوىتر است.

بهطور كلى گياهى است گرمكننده، مقوى دل، رقيقكنندۀ خون غليظ، اگر چند قطره از عصارۀ آن مخلوط با آب عسل در گوش چكانيده شود درد گوش را تسكين مىدهد و اگر برگ آن به زبان ماليده شود خشونت زبان را از بين مىبرد.

جويدن آن موجب تسكين درد دندان است. آشاميدن عصارۀ آن خونريزى را قطع مىكند بخصوص اگر از سينه خون بيايد و براى تسكين درد سينه و پهلو مفيد است. خوردن جوشاندۀ آن مخلوط با پرسياوشان براى دردهاى قلب و خفقان معدى و تقويت معده و افزايش نيروى ماسكه و هاضمه و تحليل و دفع بادهايى كه در معده جمع مىشود بسيار نافع است. براى كشتن انواع كرمهاى شكم مؤثر است. اگر u200a٣u200a-u200a٢u200a شاخۀ آن با آب انار ترش خورده شود براى تسكين سكسكه و دلبههمخوردگى و قى نافع است. اگر با سركه و ترشىها خورده شود رفع ضرر آنها را از جهت سردى مىنمايد و به همين دليل در سكنجبين مىجوشانند. نعنا تنفس را سريع كرده و بدن را گرم مىكند و ترشح مخاط را كم مىكند و موجب نقصان ترشح مىگردد. ولى در عين حال ادرار را زياد مىكند و تعريق پوست را افزايش مىدهد و به همين علت آن را در موارد اختلالات ضعفى و عصبى معده و در هنگام شيوع وباى آسيايى (التور) استعمال مىكنند.

در اين قبيل موارد اگر u200a٢u200a گرم نعناى خشك را با حدود u200a٣٠u200a گرم آب جوشانده دم كنند و آن را صاف نموده با كمى قند شيرين نمايند و بخورند بسيار مؤثر است. در فرانسه u200a٢٠u200a-u200a١٠u200a گرم نعنا خشك را در يك ليتر آبجوش دمكرده به عنوان ضد اسپاسم در موارد سوءهاضمه و قولنج و دردهاى روده يا Coliques intestinales يك فنجان صبح و يكى عصر مىخورند.

دمكردۀ برگ نعنا

برگ نعناى خشك u200a۵u200a گرم، آبجوش u200a١٠٠٠u200a گرم مخلوط كرده دم نموده و در عرض روز چندين بار هربار يك فنجان ميل شود محرك و معرق بسيار خوبى است.

دمكردۀ مركب نعنا

برگ خشك نعنا u200a٨u200a گرم، آبجوش u200a٢۵٠u200a گرم را مخلوط نموده و u200a١۵u200a دقيقه دم كنند و صاف نمايند و سپس آن را به u200a٨u200a گرم قند و u200a١۵u200a گرم تنطور هل اضافه نمايند. اين مخلوط را دو قسمت كرده و در دو دفعه ميل نمايند محرك و بادشكن خوبى است.

تنطور نعنا

الكل u200a۵۶u200a درجه u200a۵٠u200a واحد، اسانس نعنا u200a١۵u200a واحد، برگ تازه اسفناج u200a١٠u200a واحد همه را خيسانده و با فشار از پارچه گذرانيده و با كاغذ صاف كنند تنطورى حاصل مىشود كه به عنوان محرك و بادشكن و ضد تشنج بسيار مفيد است و در هربار u200a۵u200a-u200a٢u200a گرم آن را با شربت قند مىتوان مصرف نمود.

قرص نعناى فلفلى

قند كوبيده نرم u200a١٠٠u200a واحد، اسانس نعنا u200a١u200a واحد، لعاب صمغ عربى u200a١٠u200a واحد.

ابتدا اسانس را با u200a١٠u200a واحد قند مخلوط كرده و با باقى قند و لعاب خميرى مىسازند و قرصهاى يك گرمى درست مىكنند. اين قرصها خوشمزه، گوارا، محرك و ضد تشنج و براى رفع بدبويى نفس مفيد است و از u200a١٠u200a-u200a٢u200a عدد آن را مىتوان مصرف نمود.

مخلوط يك واحد مانتول و يك واحد تيمول محلول ضدعفونىكنندهاى است كه براى بينى و حلق مفيد است.