مرزه

در كتب طب سنتى با نامهاى «مرزه» ، «صعتر» ، «ايشن» ، «اوشن» ، «اويشن شيرازى» و به عربى «ندع» و به تركى «كلكليك» ناميده مىشود. به فرانسوى Sarriette و Sarriette des jardins و به انگليسى Savory و Annual savoryگفته مىشود. گياهى است از خانوادۀ ) Labiatae( نام علمى آن Satureia hortensis L. و مترادف آن Calamintha hortensis L. مىباشد.

مشخصات

مرزه يا صعتر بستانى گياهى است علفى يكساله با برگهايى به رنگ سبز خاكسترى باريك و دراز و متقابل پوشيده از تار. گلهاى آن كوچك سفيد يا سرخ تيره است.

مرزه در اغلب مناطق ايران به صورت پرورشى در سبزيكارىها كاشته مىشود و در اطراف تبريز و خوى و ارسباران و در مناطق مختلف خراسان بهطور خودرو مىرويد. صعتر كوهى كه گونه زمستانى گياه است گياهى است پايا و به صورت درختچۀ كوچكى است با برگهاى بىكرك، شفاف و در ايران با نامهاى آويشن شيرازى، آويشن و افشن شناخته مىشود. در حاجىآباد بين سيرجان و بندرعباس نوعى از صعتر كه صعتر برى است به صورت درختچه ديده مىشود نام محلى آن در حاجىآباد (پرشم) است نام علمى اينگونه Zataria multiflora Boiss. مىباشد. خواص برگهاى آن با خواص برگهاى مرزه بستانى يا مرزۀ كوهى متفاوت است و شبيه پونه كوهى است.

تخم مرزه يا نوع بستانى صعتر را در اوايل بهار مىتوان كاشت. فاصلۀ خطوط u200a٧۵u200a سانتىمتر و فاصلۀ بوتهها u200a١۵u200a سانتىمتر كافى است. برداشت برگ و ساقه مرزۀ بهاره معمولا u200a١٢٠u200a-u200a٧۵u200a روز پس از كاشت و بههرحال بىدرنگ قبل از شروع گل دادن بايد انجام شود و پس از برداشت برگها را در محل سايه خشك نموده و بايد در ظروف سربسته نگهدارى شود تا اسانس آن حفظ شود.

تركيبات شيميايى

از نظر تركيبات شيميايى در گياه مرزه اسانس وجود دارد كه مقدار آن در دوران رويش گياه در حدود u200a٩٧u200a/u200a٠u200a درصد مىباشد. از اين اسانس در ساختن بعضى عطرها و ادوكلنها استفاده مىشود. اين اسانس شامل حدود u200a٣٠u200a درصد كارواكرول است.

خواص-كاربرد

مرزه از نظر پزشكى در طب سنتى طبيعت آن نسبتا گرم و خشك و داراى خواصى تقريبا مشابه حاشا (آزربه) در برخى موارد ضعيفتر از آن است. ضد نفخ و اشتهاآور است و براى تقويت نيروى جنسى مؤثر مىباشد. براى تسكين درد دندان از آن استفاده مىشود و اگر با آب انجير خورده شود براى سرفه و تنگىنفس و درخشانى رنگ رخسار اثر مفيد دارد. اگر داروهاى مسهل با دمكردۀ مرزه خورده شود براى رفع ترشى غذاى فاسد شده در معده و جلوگيرى از استفراغ و درد قلب مفيد است و در خارج ساختن كرمهاى معده كمك مىكند و ضمنا دمكردۀ آن با آب كرفس براى خرد كردن سنگ مثانه و رفع عسر البول (سخت ادرار كردن) بسيار مفيد است. مرزه براى معالجۀ اسهال بسيار مؤثر است دمكردۀ u200a١٠u200a گرم در هزار گرم آبجوش آن اگر چند فنجان خورده شود اثرش ظاهر مىشود. ضماد آن با روغن زيتون براى انواع دردهاى پيچش شكم و اگر مرزه در سركه خيسانده و خورده شود در صورت نبودن سرفه براى طحال بسيار مفيد است.

خوردن آن با پنير براى چاق شدن انسان مؤثر است و انگشتپيچ آن با عسل براى ورم ملازه يا اووولا و سرفههاى رطوبى و عقربزدگى و خوردن گرد آن مخلوط با هموزن آن شكر براى تقويت نور چشم مفيد است. براى جلوگيرى از نفخ حبوبات و بقولات اگر با غذا مرزه مصرف شود مانع نفخ مىشود و اگر با سركه و زيره مخلوط و مضمضه شود براى درد دندان و گلو مفيد است و ريختن چند قطره آن در گوش براى رفع سنگينى شنوايى گوش مفيد است. اگر شاخ و برگهاى مرزه را با هموزن آن عناب و چهار برابر وزن مرزه آب بجوشانند تا مجموع به ربع برسد و صاف كنند اين دمكرده براى تصفيۀ خون غليظ خيلى مؤثر است اگر ده گرم گل آن را با سركه و نمك بخورند مسهل خوبى براى بلغم و سودا بوده و مدر است و قاعدهآور.

معمولا صعتر وحشى و يا به اصطلاح صعتر برى داراى خواص خيلى بيشتر از مرزه يا صعتر بستانى است تخم مرزه در جميع خواص فوق از برگ آن قوىتر است و براى بيمارى يرقان و تقويت نيروى جنسى مؤثر است و جويدن آن براى تسكين درد دندان و تحريك اشتها خوب است. جوشاندۀ مرزه به صورت حمام در استعمال خارج براى تسكين دردهاى روماتيسمى و عصبى و براى تقويت اطفال ضعيف و مبتلا به نرمى استخوان مؤثر است مقدار خوراك مرزه u200a٣٠u200a گرم گياه مرزه را در هزار گرم آبجوش دم مىكنند و ميل مىكنند در فرانسه از اين دمكرده در موارد اسهال نيز استفاده مىكنند.

در استعمال خارج u200a۶٠u200a-u200a۵٠u200a گرم آن را در هزار گرم آبجوش دم مىكنند.

مرزه در برخى موارد عوارضى در ريه ايجاد مىكند در صورت بروز عوارض جانبى براى رفع آن كمى سركه خورده شود.