مارچوبه

در كتب طب سنتى با نام «هليون» و «هلگون» آمده است. به عربى «خشب الحيه*» و به فرانسوى Asperge وAsperge commune و به انگليسى Asparagus گفته مىشود. گياهى است از خانوادۀ Asparagaceae نام علمى آنAsparagus officinalis L. مىباشد.

مشخصات

مارچوبه گياهى است علفى چندساله كه قسمت زيرزمينى آن شامل يك تودۀ گوشتى است كه چندين جوانه در قسمت فوقانى آن و تعداد زيادى ريشكهاى پراكنده و نسبتا ضخيم در قسمت زير آن قرار دارد. ساقههاى نرم و ترد و گوشتى كه اوايل بهار از اين قسمت زيرزمينى خارج مىشود همان قسمت قابل مصرف و خوراكى آن است كه مارچوبه ناميده مىشود. اين ساقههاى جوان يكساله كه به ارتفاع u200a۵u200a/u200a١u200a-u200a١u200a متر مىرسد، اگر بهطور آزاد به خود رها شوند خيلى شاخهشاخه و منشعب مىشوند بطورى كه انشعابات نازك و سبز شاخههاى آن اغلب با برگ اشتباه مىشوند. برگهاى آن به صورت فلسهاى مثلثى سبز روى سطح جدار خارجى ساقه نمايان شده و شاخهها از بغل آنها بيرون مىآيند. گلهاى آنكه در اوايل تابستان ظاهر مىشوند به رنگ سبز و زرد و شبيه لاله كوچك است. ميوۀ آن كروى به قطر u200a۶u200a-u200a۵u200a ميلىمتر، پس از رسيدن قرمز رنگ مىشود و در داخل آن دانههاى مثلثى سياه مارچوبه قرار دارند.

تكثير مارچوبه از طريق كشت تخم يا دانههاى آن انجام مىشود. معمولا دانهها را مدت دو هفته قبل از كاشت لاى پارچه مرطوبى كنار يك بخارى مىگذارند كه در اين مدت u200a١۵u200a روز جوانه زدن آن تسريع شود و اوايل بهار روى خطوطى به فاصله u200a٣٠u200a سانتىمتر در خزانه كاشته و روى دانهها كه نزديك به هم با فاصلۀ u200a۵u200a سانتىمترى قرار دارند در حدود u200a٢u200a سانتىمتر خاك ريخته مىشود. در سال بعد نهالهاى يكساله قوى كه هريك داراى چند جوانۀ خوب و ريشهاى قوى هستند از خزانه به محل مزرعه اصلى براى كاشت منتقل و روى خطوطى با فاصلۀ يك متر و فاصله بين بوتهها u200a۵u200a/u200a٠u200a متر كاشته مىشوند. چون مارچوبه چند سال در زمين مىماند خاك مزرعه بايد خوب شخم عميق خورده و كود كافى داده شده باشد.

برداشت ساقههاى مارچوبه همهساله در اوايل پاييز و اوايل زمستان شروع مىشود و ساقهها از چند سانتىمترى بالاى خاك قطع مىشوند پس از آن خاك در فاصلۀ بين بوتهها و خطوط كاشت خوب زيرورو شده و كود داده مىشود و به اين ترتيب ضمن اينكه پاى بوتهها خاك داده مىشود، مزرعه نيز براى رشد گياه در سالى كه در پيش دارند آماده مىشود. مارچوبه در آذربايجان، خوى، تبريز، و در مناطق مختلفۀ البرز و در جلفاى اصفهان، اراك، كرمانشاه و در جنوب ايران و در بهارلو شيراز مىرويد و در برخى مناطق پرورش داده مىشود.

تركيبات شيميايى

از نظر تركيبات شيميايى در مارچوبه وجود مواد شيميايى آسپاراژين و تايروزين و به علاوه اسانس روغنى فرار تأييد شده است. در قسمت زيرزمينى آن ساكاروز و كولين و آرابينوز ^u200a١u200aو در فاصلۀ بين اوايل زمستان تا اوايل بهار آسپاراگوز وجود دارد.

در دانههاى گياه يك روغن ثابت به رنگ قرمزرنگ مايل به زرد قابل استخراج در حدود u200a١۵u200a درصد وجود دارد.

در هريك صد گرم ساقههاى خوردنى مارچوبه خام مواد زير موجود است:

آب u200a٩١u200a گرم، پروتئين u200a۵u200a/u200a٢u200a گرم، چربى u200a٢u200a/u200a٠u200a گرم، هيدراتهاى كربن u200a٣u200a/u200a۴u200a گرم، خاكستر u200a۶u200a/u200a٠u200a گرم، كلسيم u200a٢٢u200a ميلىگرم، فسفر u200a۶٢u200a ميلىگرم، آهن u200a١u200a/u200a١u200a ميلىگرم، سديم u200a٢u200a ميلىگرم، پتاسيم u200a٢٧٨u200a ميلىگرم، ويتامين A u200a٩٠٠u200a واحد بين المللى، تيامين u200a١٨u200a/u200a٠u200a ميلىگرم، رايبوفلاوين u200a٢u200a/u200a٠u200a ميلىگرم، نياسين u200a۵u200a/u200a١u200a ميلىگرم و ويتامين C 33 ميلىگرم.

در هريك صد گرم ساقههاى خوردنى مارچوبه كه با آب كمى پخته شده مواد زير موجود است:

آب u200a٩٣u200a گرم، پروتئين u200a٢u200a/u200a٢u200a گرم، چربى u200a٢u200a/u200a٠u200a گرم، هيدراتهاى كربن u200a٩u200a/u200a٢u200a گرم، خاكستر u200a۴u200a/u200a٠u200a گرم، كلسيم u200a٢١u200a ميلىگرم، فسفر u200a۵٠u200a ميلىگرم، آهن u200a۶u200a/u200a٠u200a ميلىگرم، سديم u200a١u200a ميلىگرم، پتاسيم u200a١٨٣u200a ميلىگرم، ويتامين A u200a٩٠٠u200a واحد بين المللى، تيامين u200a١۶u200a/u200a٠u200a ميلىگرم، رايبوفلاوين u200a١٨u200a/u200a٠u200a ميلىگرم، نياسين u200a۴u200a/u200a١u200a ميلىگرم و ويتامين C 26 ميلىگرم.

خواص-كاربرد

در هند: مارچوبه مدر است و بويژه قسمت زيرزمينى و ريشۀ آن بيشتر از ساقۀ آن مدر است و در موارد استسقا و ضعف عمل مثانه، زردى و تقويت قلب و تقويت نيروى جنسى مفيد مىباشد ولى براى اشخاص مبتلا به التهاب مجراى ادرار و خيلى عصبانى و مبتلايان به روماتيسم حاد و سنگ كليه تجويز نمىشود زيرا آثار ناراحت كننده و تشديدكنندۀ بيمارى دارد. از دمكردۀ ريشۀ آن در موارد يرقان و خستگى و ضعف كبد در اثر هجوم الدم مىخورند.

در چين و ژاپن و كره و هندوچين بيشتر از گونه A. Cochinchinensis) Lour. (Merr.

كه مترادفهاى آن A. Lucidus Lindl. و Melanthinum Cochinchinensis Lour. مىباشد، به عنوان دارو در موارد مختلف استفاده مىشود. معمولا ساقۀ زيرزمينى و ريشههاى ضخيم آن را در زمستان جمعآورى كرده و قبل از خشك شدن مىجوشانند و در حالى كه هنوز گرم است پوست آن را مىكنند و با دود گوگرد آن را سفيد كرده و u200a٢۴u200a ساعت مىگذارند خشك شود. اين دارو داراى طعم شيرين و پس از اندك زمانى طعم آن كمى تلخ مىشود و براى تقويت به عنوان تونيك براى زنان و مخصوصا براى تسكين سرفه ناشى از ناراحتىها و براى اخلاط خونى و خشكى گلو و يبوست تجويز مىشود [چونگ يائوچى]. ساير خواص آن مدر، تببر [چونگ**]. ضد سرفه [چيو*].

سينهاى [شيباتا]و محرك اعصاب [استوارت]مىباشد. در هندوچين برگهاى آن و گلهاى گياه را له كرده و مدت يك شب مىگذارند بماند و پس از آن با فشار عصاره و شيرۀ آن را مىگيرند و با كمى عسل مخلوط كرده مىخورند براى بند آوردن اسهال و اسهال خونى مفيد است [پتلو].

از نظر طبيعت طبق نظر حكماى طب سنتى مارچوبه يا هليون كمى گرم و خشك است و در موارد خواص آن معتقدند كه ريشه آن مدر است و خوردن آن براى افزايش ديد چشم و متوقف كردن آب در آغاز آب آوردن چشم (آب سفيد) و درد سينه و ريه و استسقا مفيد است. خوردن پختۀ آن ملين است و قىآور بلغم لزج معده و رافع درد رودهها و مدر مىباشد. اسراف در خوردن آن مضر است و ايجاد درد مفاصل مىكند به اين جهت سردمزاجان بايد آن را با عسل بخورند و گرممزاجان در سركه بجوشانند.

دمكردۀ ريشۀ مارچوبه به مقدار u200a٢٠u200a گرم در هزار گرم آبجوش تهيه مىشود، مقدار خوراك آن يك فنجان يا دو فنجان به عنوان مدر و مسكن قلب خورده مىشود.

تهيۀ شربت از شاخههاى جوان مارچوبه

عصارۀ ساقههاى جوان مارچوبه u200a٣٠u200a واحد كه با حرارت صاف شده باشد گرفته و u200a١٨u200a واحد قند در حمام ماريه با آن مخلوط و حل كنند مقدار خوراك از اين شربت u200a١٠٠u200a-u200a٢٠u200a گرم است كه به عنوان شربت مدر و آرامبخش قلبى مصرف مىشود.