گوجهفرنگى

به فرانسوى Tomate و Pomme d'amour و به انگليس Tomato ناميده مىشود.

گياهى است از خانوادۀ Solanaceae نام علمى آن Lycopersicum esculentum Mill. و مترادفهاى آن Solanum esculentum Mill. و Solanum Lycopersicum L. مىباشند.

مشخصات

گوجهفرنگى گياهى است كه موطن اصلى آن امريكاى جنوبى است و در حال حاضر تقريبا در اغلب مناطق عالم كاشته مىشود، ميوۀ آن مأكول است كه بهطور خام يا پخته خورده مىشود.

گياهى است يكساله و پرشاخه. ارتفاع ساقه آن u200a۶٠u200a-u200a۴٠u200a سانتىمتر و داراى بوى مخصوص تندى مىباشد كه با فشار دادن برگهاى آن بيشتر محسوس است. گلهاى آن زردرنگ بطور گروهى از چند گل، از كنار شاخهها يا ساقه آن بيرون مىآيد. ميوۀ آن گوشتى و كروى، در ابعاد يك گردو تا چند برابر يك گردو است و پس از رسيدن قرمزرنگ و در برخى ارقام زرد مىشود.

تكثير گوجهفرنگى از طريق كاشت تخم آن صورت مىگيرد. در نواحى ساحلى گرم مانند جنوب ايران و سواحل مديترانه گوجهفرنگى پيشرس كاشته مىشود و معمولا در اين قبيل اقليمها تخم آن را در مردادماه در خزانۀ هواى آزاد مىكارند و در اواخر مهرماه گياههاى جوان را به مزرعه اصلى منتقل مىنمايند. محصول اين نوع كاشت در دىماه به دست مىآيد كه به عنوان محصول گران به بازار فرستاده مىشود.

در موقع كاشت در مزرعه نهالهاى جوان در گودالهايى به عمق u200a۵u200a/u200a٠u200a متر و عرض u200a٣٠u200a سانتىمتر كه از دو سوم كود حيوانى و يكسوم خاك پر شده باشد كاشته مىشود.

در دوران رشد مرتبا سيخك زده و با قطع انتهاى شاخههاى اصلى و برگهاى زايد رشد ميوه را تحريك مىنمايند. پس از آن در اغلب ارقام قيم لازم است كه گياه به آن بسته شود.

در ساير مناطق معتدله تخم گوجهفرنگى در اواخر اسفند در خزانه كاشته مىشود و در ارديبهشتماه نهالهاى جوان به مزرعه اصلى منتقل و در اين صورت در مردادماه به تفاوت محصول برداشت مىشود. فاصلۀ بين بوتهها در حدود u200a۵٠u200a سانتىمتر از هر طرف مناسب است. در دوران رسيدن ميوه در گرما بايد مرتبا آبيارى شود.

معمولا همينكه بوته داراى رشد كافى شد پاى آن را كمى خاك مىدهند.

تركيبات شيميايى

از نظر تركيبات شيميايى در گزارشى از تجزيههاى شيميايى گياه آمده است كه ميوۀ گوجهفرنگى داراى اكساليك اسيد و در ميوۀ نارس آن ناركوتين ^u200a١u200aيافت مىشود و در شاخههاى آن روتين مشخص شده است.

مقدار اكساليك اسيد در شاخههاى تازۀ گياه حدود u200a٠٢۶u200a/u200a٠u200a درصد و در شاخههاى خشك گياه u200a۶۴٢u200a/u200a٠u200a درصد مىباشد ترشى ميوۀ گوجهفرنگى در اثر وجود سيتريك اسيد و ماليك اسيد است. وجود سولانين در برگ و شاخهها و تخم آن گزارش شده ولى در عصارۀ ميوه آن يعنى در آب گوجهفرنگى مشخص نشده است.

ميوۀ گوجهفرنگى از نظر ويتامين A و B و C غنى مىباشد. ]G. I. M. P[ .

گزارش ديگرى تركيبات و مواد عاملۀ گوجهفرنگى را چنين نشان مىدهد كه در ميوۀ گوجهفرنگى رسيده گلوكز و فروكتوز و سوكروز و يك كتوهپتوز ^u200a٢u200aوجود دارد.

در ميوۀ رسيده و نارس گوجهفرنگى وجود تقريبا تمام امينواسيدهاى اصلى به استثناى تريپتوفان تأييد شده است. اسيد آلى اصلى و عمده موجود در گوجهفرنگى سيتريك اسيد است. اسيديتۀ ميوه بتدريج از مرحلۀ سبزى به طرف قرمز شدن افزايش مىيابد و حد اكثر آن موقعى است كه قرمز شدن و رنگ عوض كردن آن آغاز مىگردد و پس از آن رو به كاهش مىگذارد. مادۀ رنگى اصلى و عمدۀ گوجهفرنگى كاروتنوئيد، بتا- كاروتن و ليكوپن ^u200a١u200aمىباشد. حد اكثر مقدار كاروتنوئيدها در حالتى است كه گوجهفرنگى در زير تابش مستقيم نور رشد مىكند.

گوجهفرنگى به علاوه داراى يك گلوكو آلكالوئيد ^u200a٢u200aو توماتين ^u200a٣u200aو كمى سولانين است. در ميوۀ نارس گوجهفرنگى وجود ناركوتين نيز تأييد شده است.

در تخم گوجهفرنگى دو گلوبولين ^u200a۴u200a(آلفا-گلوبولين حدود u200a٩u200a/u200a١٣u200a درصد و بتا- گلوبولين حدود u200a۶u200a/u200a١٠u200a درصد) وجود دارد. مقدار توماتين موجود در برگها در حدود u200a۶٣u200a/u200a٠u200a ميلىگرم در هر u200a١٠٠u200a گرم برگ است.

در برگهاى گياه آلكالوئيدهاى توماتين و توماتيدين ^u200a١u200aكه ضد قارچ هستند يافت مىشود از ريشۀ گوجهفرنگى نيز توماتيدين جدا شده است. ]M. P. SE. E. A[ .

از نظر مواد معدنى و ويتامينها تجزيه شيميايى نشان مىدهد كه در هريك صد گرم ميوۀ گوجهفرنگى كاملا رسيدۀ خام مواد زير موجود است: آب u200a٩٣u200a گرم، پروتئين u200a١u200a/u200a١u200a گرم، چربى u200a٢u200a/u200a٠u200a گرم، هيدراتهاى كربن u200a٢u200a/u200a۴u200a درصد، كلسيم u200a١٣u200a ميلىگرم، فسفر u200a٢٧u200a ميلىگرم، آهن u200a۵u200a/u200a٠u200a ميلىگرم، سديم u200a٣u200a ميلىگرم، پتاسيم u200a٢۴۴u200a ميلىگرم، ويتامين A 900 واحد بين المللى، تيامين 06/0 ميلىگرم، رايبوفلاوين 04/0 ميلىگرم، نياسين 7/0 ميلىگرم و ويتامين C u200a٢٣u200a ميلىگرم.

خواص-كاربرد

ميوۀ نارس گوجهفرنگى سمى است و بايد از خوردن ميوۀ نارس آن پرهيز كرد. به علاوه خوردن برگ آن به عنوان دارو نيز در مواردى كه تجويز مىشود بايد در حد اعتدال و به مقدار مجاز و محدود در حدى كه پزشك تعيين كرده صورت گيرد زيرا آن هم سمى است، در چين جوشاندۀ ريشه و شاخهها و برگهاى مسن گوجهفرنگى براى رفع دنداندرد به كار مىرود [هو]. و خود گياه نيز خاصيت حشرهكش دارد [چونگ كوئو تونونگ يائوچى].

در هندوچين از ميوۀ گوجهفرنگى به عنوان ملين استفاده مىشود و براى تقويت مسلولين و تبهاى حصبهاى و رفع ورم ملتحمه چشم و آماس گوش يا اوتىتيس ^u200a٢u200aو دفع سنگ كليه تجويز مىشود [پتلو*، كروست و پتلو**، پروت و هورير].

در اندونزى از گرد برگهاى خشك كوبيده گوجهفرنگى براى رفع آفتابزدگى پوست و صورت استفاده مىشود.

از پاشيدن آب دمكردۀ برگ گوجهفرنگى براى دفع آفت كلم به نام كاترپيلار ^u200a٣u200aنتيجۀ خوبى گرفته مىشود.

نظرى به تحقيقات جديد بين المللى در مورد گوجهفرنگى

مردم هاوائى بيش از هر ناحيهاى در دنيا معروف به مصرف گوجهفرنگى هستند و در بين آنها سرطان معده از ساير نقاط جهان كمتر ديده مىشود. در نروژ نيز كه مردم گوجهفرنگى زياد مىخورند نرخ سرطان ريه كمتر است. در امريكا نيز كه تا حدودى گوجهفرنگى زياد مصرف مىشود خطر ابتلاء به سرطان پروستات كمترين است و به طور كلى در كشورهايى كه گوجهفرنگى زياد خورده مىشود مردم كمتر به انواع سرطان مبتلا مىشوند.

در يك تحقيق علمى كه در مورد u200a١۴٠٠٠u200a مرد امريكايى و u200a٣٠٠٠u200a نفر مرد نروژى به عمل آمده نشان داده شده است كه خوردن گوجهفرنگى يا هويج يا كلم در پيشگيرى سرطان ريه اثر بسيار مفيد داشته است. نتيجه اين تحقيقات تأييد مىكند كه اگر بيش از u200a۴٠u200a بار در ماه از گياهان فوق خورده شود در مقايسه با اينكه يك بار و كمتر در ماه مصرف شود، احتمال مبتلا شدن به سرطان بسيار كمتر خواهد بود توجه شود كه گوجهفرنگى از نظر ميزان تركيب شيميايى بتاكاروتن كه ضد سرطان نيرومندى است در درجه بالايى نيست ولى در عوض امتياز گوجهفرنگى در مورد ضد سرطان بودن آن به علت داشتن تركيب ضد سرطان ديگرى از خانوادۀ كاروتنوئيد است كه ليكوپن ناميده مىشود و شايد اين نشاندهندۀ اين حقيقت است كه در بين خانوادۀ كاروتنوئيدها تنها مادۀ بتاكاروتن ^u200a١u200aنيست كه نقش ضد سرطانى دارد بلكه مادۀ ديگرى نيز از همان خانواده به نام ليكوپن نيز از اين نظر بسيار مهم است

در يك بررسى كه در جمعيت زياد منطقه ولز ^u200a٢u200aبه عمل آمده است، نشان داده شده كه گوجهفرنگى عامل مؤثرى براى پيشگيرى آپانديسيت حاد مىباشد.

در اينجا بىمناسبت نيست در مورد شايعات محتملا نادرستى كه در گوجهفرنگى بين مردم برخى كشورها وجود دارد بحث مختصرى بشود. يكى اينكه بين مردم شايع است كه چون گوجهفرنگى مانند ساير گياهان خانوادۀ سولاناسه ^u200a٣u200aكموبيش داراى مقدارى مادۀ سمى سولانين ^u200a۴u200aاست، لذا براى بيماران مبتلا به آرتروز خوب نيست. ولى تا به حال در هيچيك از تحقيقات علمى نشانۀ منطقى كه اين اتهام را تأييد كند ديده نشده است. شايد دوم اينست كه گوجهفرنگى از خوراكىهاى آلرژىزا مىباشد. در اين مورد نيز درعينحال كه ممكن است عدهاى به گوجهفرنگى حساسيت داشته باشند، همانطور كه ممكن است به بسيارى از ساير مواد نيز آلرژى داشته باشند ولى براى همه مردم نيست.

و سرانجام عدهاى معتقدند كه گوجهفرنگى براى تقويت نيروى جنسى مؤثر است و اين شايعه بيشتر در جوامع غربى انتشار دارد. كه اين هم اشتباه بزرگى است و چنين خاصيتى در گوجهفرنگى وجود ندارد.

به زبان فرانسوى يكى از اسامى متعددى كه براى گوجهفرنگى دارند سيب عشق ^u200a١u200aاست ولى آيا تا به حال ديده شده است كسى با خوردن گوجهفرنگى عاشق شود يا با هيجانات عشقى برخورد كند. خير. در اين مورد از بررسىهاى ريشهيابى اين لغت كه آقاى پيتر تابرنر ^u200a٢u200aدر كتابى تحت نام «مواد افزايشدهندۀ نيروى جنسى از نظر علوم و افسانهها» آورده است كمك مىگيريم. نويسندۀ كتاب فوق مىگويد شايعه فوق در مورد گوجهفرنگى تنها از يك اشتباه در ترجمه عنوانى از يك زبان به زبان ديگر ناشى شده است. درعينحال گوجهفرنگى نيز داراى شكل زيبايى است كه اين اتهام را موجه مىنمايد. از سوى رنگ قرمز زندۀ زيباى آن و از سوى ديگر كميابى و گرانى آن در روزگاران كهن كه تازه به بازار عرضه شده و در دسترس عامه قرار نداشت و از خوراكيهاى اشرافى محسوب مىشد به باور اين شايعه بين عامه مردم كمك نموده است. ولى حقيقت امر اين است كه نام گوجهفرنگى به لاتين مالا اوتوپيكا ^u200a٣u200aبوده است. اين نام در زبان ايتاليايى كهن به صورت پومى دى مورى ^u200a۴u200aدرآمد. و در ترجمه به زبان فرانسوى به كلى تغيير ماهيت داد و به شكل پوم دامور گفته شد. از زبان فرانسوى هم با جهش ساده و نزديكى به زبان انگليسى وارد شد و به لاو آپل ^u200a۵u200aمعروف شد.

از قرن نوزدهم كه توليد گوجهفرنگى بسيار گسترده شده و با قيمت ارزان در دسترس همگان قرار گرفت اين معروفيت عشقى بودنش را از دست داد و سيب عشق به شكل معمولى امروزى سوس اسپاگتى درآمد كه در سر هر كوى و برزن ديده مىشود البته در حال حاضر نامى كه در ايتاليا به زبان ايتاليايى فعلى مرسوم است كمى از لحاظ تلفظ با نام ابتدايى آن (پومى دى مورى) اختلاف دارد. و ضمنا در زبان فارسى نيز نامى كه براى آن انتخاب شده متناسب با شكل آن بوده است و چون كمى شبيه نوعى گوجه است آن را گوجهفرنگى گفتهاند در صورتى كه نه از نظر خانواده گياهى و نه از نظر خواص هيچگونه شباهتى با گوجه ندارد.