كورك

به فارسى در كتب طب سنتى «كبر» ، «كورك» ، «كورز» ، «كورزه» ، «كور» و به عربى «كبّار» و به سريانى «قبار» نامبرده مىشود. به فرانسوى Caprier و Caprier epineux و به انگليسى Caper bush گفته مىشود. درختچه پرشاخهاى است از خانواده Capparidaceae نام علمى آن Capparis spinosa L. مىباشد.

غنچههاى اين درختچهها را كه ترشى مىاندازند و خورده مىشود نيز «كورز» - «كورك» - «كبر» و به فرانسه Capreمىنامند. واريتهاى از اين گياه با نام علمى Capparis spinosa var Canescens Cosson. كه مترادف آن. C. herbacea Willd مىباشد.

ميوۀ آن به فارسى به نام «خيار كبر» و «خيار شنگ» معروف مىباشد.

مشخصات

كورك درختچهاى است با شاخههاى پوشيده از كرك، برگهاى بزرگ متقابل با كنارۀ صاف، بيضى، دراز، نوكتيز، به رنگ سبز روشن، در بن برگ دو زايدۀ كوچك خار، گلهاى آن سفيد و داراى چهار قسمت است. گلها درشت و در حدود u200a۶٠u200a سانتىمتر بلندى هر گل است. اين گياه بومى مناطق گرمسير آسيا مىباشد. در هندوستان مىرويد و در ايران نيز در دامنههاى كمارتفاع البرز، هرزويل و در شيراز و بلوچستان در اراضى مرطوب و لم يزرع مىرويد. نام محلى آن در فارس كورك مىباشد. فلورا ايرانيكا گونههايى را كه در ايران مىرويند واريتههايى از گونه C. spinosa مىداند.

تكثير اين درختچه از طريق قلمه است. طول متوسط قلمه در حدود u200a٢۵u200a سانتىمتر كه در حدود u200a٣u200a-u200a٢u200a سانتىمتر آن را قسمت چوبى تشكيل مىدهد و پس از توليد ريشه آن را به محل اصلى منتقل مىنمايند.

يك درختچه كورك ممكن است تا سى سال عمر كند و اگر منظور استفاده از شاخه كورك با گل

جوانه و غنچههاى آن براى ترشى باشد همهساله پس از برداشت آنها مىتوان از برگ و سرشاخههاى آن به عنوان علوفه گوسفند و بز استفاده كرد ولى در مواردى كه استفاده گياه از نظر طبى باشد از ميوه و ريشه و پوست آن استفاده مىشود.

واريتهاى كه خيار شنگ است در شمال ايران در دامنههاى البرز، جادۀ فيروزكوه، مازندران، در اطراف تهران در كرج و اراضى ناكاشت، در آذربايجان در مرند، خوى در غرب در تفرش، نهاوند، اراك، گلپايگان، كرمانشاه در كوهپرو و در جنوب در اطراف آبادان و مناطق مرزى ايران و عراق و در گوتوند و شوش مىرويد.

خيارشنگ يا خيار كبر كمى از ميوۀ بلوط بزرگتر و در ابعاد يك خيار كوچك است ابتدا رنگ آن مانند خيار سبز روشن است ولى پس از رسيدن مغز آن سرخرنگ و تخم آن زرد و با رطوبت و طعم آن كمى شيرين و كمى تلخ و گس و هر قدر بيشتر رسيده باشد تلخى و گسى آن كمتر و شيرينى آن بيشتر است.

ريشۀ آن سفيد، بزرگ، طولانى و پوست آن ضخيم و اغلب بعد از خشك شدن از مغز چوبى آن جدا مىشود و طعم آن تلخ است. غنچههاى نارس گل آن را در آب نمك انداخته و تلخى آن را مىگيرند و بعدا در سركه ترشى مىاندازند كه خيلى لذيذ است.

تركيبات شيميايى

از نظر تركيبات و مواد عامله غنچههاى نارس گل آن شامل گلوكوزيد روتين ^u200a١u200aاست و در حدود u200a۴u200a درصد نيز پنتوزان دارد (بر مبناى وزن خشك) و به علاوه داراى روتيك اسيد ^u200a٢u200aو پكتيك اسيد ^u200a٣u200aو يك مادۀ فرار قىآور و ساپونين است. در تخم آن در حدود u200a٣۵u200a درصد روغن وجود دارد.

خواص-كاربرد

كورك طبق نظر حكماى طب سنتى از نظر طبيعت گرم و خشك است و ارقامى از آنكه در مناطق گرمسير مىرويد خيلى خشك مىباشد. بين تمام اعضاى آنكه گرم و خشك مىباشند فقط ميوۀ آن گرم و تر است و ريشه و پوست ريشه آن از ساير قسمتها بيشتر گرم و خشك و از نظر خواص قوىتر است. از نظر خواص معتقدند كه بازكنندۀ گرفتگىهاى كبد و طحال است و لطيفكننده و محلل گازها و بادها بوده و اخلاط لزجه و سودا را قطع مىكند.

جويدن پوست درختچه آن رطوبتهاى دماغ را جذب مىنمايد و درد دندان را تسكين مىدهد و اگر پوست يا تخم آن را در سركه بجوشانند و آن سركه را مضمضه كنند درد دندان را تسكين مىدهد و گرفتگىهاى دماغى را باز مىكند و پاككنندۀ دماغ است و اگر با داروهاى خوشبو مانند سنبل الطيب و اسطوخودوس خورده شود بلغم سينه را تحليل برده و خارج مىسازد و مسكن دردهاى سينه است. اگر در نمك پرورده شود براى سينهتنگى نافع است و اگر دمكردۀ آن غرغره شود بلغم را از جهاز تنفسى دفع مىكند. خوردن دمكردۀ آن مقوى احشا و آلات داخل شكم و بازكنندۀ گرفتگىهاى كبد و طحال و مسهل خوبى براى اخلاط و مدر مؤثرى براى تلخى سودا مىباشد، درعينحال ضد كرم رودهها است. ترشح ادرار و حيض را زياد مىكند و براى باز شدن خون قاعدگى در موارد قطع آن در زنان جوان مؤثر است. نيروى جنسى را افزايش مىدهد و اگر نمك سود آن قبل از طعام خورده شود ملين است و بهترين دارو براى طحال مىباشد خصوصا اگر با عسل و سركه پرورده شده باشد. اغلب پس از خوردن آن مانند مسهل و مدر عمل كرده و مواد غليظ و سوداوى از طحال خارج مىشود و پس از آن آرامش ايجاد مىشود اگر با فلفل و سداب خورده شود براى باز كردن گرفتگىهاى كبد سرد خوب است و اگر برگ آن خورده شود اقسام كرم معده و روده را كشته و خارج مىسازد. ضماد آن با آرد جو و سركه ورم طحال را تحليل مىبرد و ترشح ادرار و حيض را افزايش مىدهد. ضماد پوست تازه و ريشه و همچنين ضماد برگ خشك كوبيدۀ آن براى جراحتهاى بدخيم و خشك كردن آنها خوب است. دردهاى مفاصل و سياتيك و نقرس و درد لگن خاصره را تسكين مىدهد و براى تحليل تورم غده مفيد است.

غنچۀ آن قبل از شكفتن گرم و خشك است و در جميع خواص مانند ريشه آن و كمى ضعيفتر است و ترشى سركه آن لذيذ و اشتهاآور و مفيد براى طحال و بازكنندۀ گرفتگىهاى كبد و طحال است.

ميوه يا خيار كبر گرم و تر است و تخم آن خيلى گرم و خشك است و ساق و برگ آن كمى گرم و خشك و ضعيفتر از غنچه آن است. مقدار خوراك آن تا u200a٣٢u200a گرم كه با سركه و عسل و شكر خورده شود و مقدار خوراك از ريشه آن تا u200a١٢u200a گرم و در دم كردهها تا u200a٢٨u200a گرم است. براى گرممزاجان مضر است از اين نظر گرممزاجان بايد با سكنجبين بخورند براى مثانه مضر است و از اين نظر بايد با انيسون و اسطوخودوس خورده شود براى كبد مضر است و از اين نظر بايد با عسل خورده شود.

در طب سنتى هندوستان از پوست ريشه كبر به عنوان تونيك، مدر، نرمكنندۀ سينه، ضد كرم، قاعدهآور و مسكن درد استفاده مىشود و در موارد روماتيسم، فلج و طحال بزرگشده و غدههاى توبركولى ^u200a١u200aتجويز مىشود. از برگهاى لهشدۀ آن ضمادى درست مىكنند و براى تسكين درد نقرس به كار مىبرند.

كالر

گونه ديگرى از اين گياه كه در ايران مىرويد نام محلى آن در بلوچستان «كالر» ، «خيرار» ، و «كرار» است. نام علمى اينگونه: Capparis decidua) forsk(Edgew. و نامهاى مترادف آن Cappris aphylla Roth. و C. sodada R. Br.مىباشد. اين گياه به هندى ) Karer( گفته مىشود.

مشخصات

درختچهاى است با شاخههاى دراز، برگهاى آن باريك، پوشيده از كرك، به طول u200a۵u200a/u200a٠u200a سانتىمتر. نوكتيز كه در نوك آن خار تيزى است. ميوۀ آن به قطر حدود u200a٨u200a ميلىمتر است.

اين درختچه در هندوستان مىرويد در ايران نيز در چاهبهار، نيكشهر، مكران ديده مىشود.

خواص-كاربرد

در طب سنتى هند برگهاى جوان و كوچك و سرشاخههاى سبز و نازك درخت به صورت مشمع روى ورم و جوش و كورك انداخته مىشود. و به صورت گرد براى تسكين درد دندان و به عنوان ضد سم مصرف دارد.

پوست درخت، گس است و ملين و معرق و آلكستريك يعنى خوردن آن بدن را در مقابل عفونت و سم مقاوم مىسازد ضد كرم روده و معده مىباشد و براى تسكين سرفه و آسم نافع است.

ميوۀ آن قابض است و براى رفع ناراحتىهاى قلبى و صفراوى مفيد است.

ريشه و پوست ريشۀ آن تند و تلخ است و در موارد تبهاى نوبهاى و روماتيسم تجويز مىشود.