كنگرفرنگى

به فارسى «كنگرفرنگى» و «آرتيشو» مىنامند. در كتب طب سنتى با نامهاى «حرشف بستانى» ، «كنگر بستانى» ، «عكوب بستانى» ، «خربع بستانى» ، «زلم بستانى» ، «خرشوف» نامبرده شده است. به فرانسوى Arthichaut و به انگليسى Artichoke و Globe artichoke گفته مىشود. گياهى است از تيره Compositae كه نام علمى آن Cynara Scolymus L. مىباشد.

مشخصات گياه

كنگرفرنگى گياهى است پايا، داراى برگهايى پهن دراز در ابعاد برگهاى كاهو و بزرگتر و داراى بريدگىهاى عميق ولى رنگ برگها غبارى و سبز تيره، ساقه راست عمودى كه تا يك متر ارتفاع آن مىرسد. در انتهاى ساقه، كاپىتول آن ديده مىشود كه در حالت سبزى پوشيده از گلبرگ ضخيم گوشتى كه آن را به شكل يك سيب فلسدار درآورده است و انتهاى گلبرگها كه به بنكاپىتول مىچسبد ضخيمتر و گوشتى و خوراكى است. دمبرگهاى دراز آن را نيز پس از اينكه با خاك دادن سفيد كردند ممكن است مثل كنگر معمولى صحرايى به مصرف خوراك برسانند. گلهاى آن آبى و بنفش و ميوۀ آن قهوهاى درخشان كه انتهاى آن تارهاى سفيد ديده مىشود.

تكثير آن از طريق كاشت بذر و يا پاجوش ريشهدار آن انجام مىشود. به اين ترتيب كه در مناطق معتدل با زمستان سرد اگر كشت بذر در خزانه و در محيط كنترل شده باشد ممكن است در اسفندماه يا كمى زودتر در خزانه كاشت و پس از آن در اواخر فروردين يا ارديبهشت به محل اصلى در فضاى آزاد منتقل نمود، در اين صورت محصول آن را مىتوان در پاييز برداشت نمود. اگر كاشت بذر در فضاى آزاد صورت گيرد چون زمان كاشت و جوانه زدن به تأخير مىافتد برداشت محصول به سال ديگر موكول خواهد شد. در زمين اصلى فاصله بوتهها بايد يك متر از هر طرف باشد.

كنگرفرنگى در ناحيه يقۀ گياه، جوانهها و چشمكهايى مىزند كه از آنها ساقههايى براى جانشينى ساقههاى قبلى كه گل كرده و برداشت شدهاند بيرون مىآيد.

از اين جوانهها و چشمكها كه همراه با قسمتى از ريشه آن برداشته شود نيز براى تكثير آن استفاده مىشود. براى اين كار در اوايل بهار خاك اطراف ريشه را كمى كنار زده اين چشمكها و جوانهها را با قسمتى از ريشه و قسمتى از ساقه و برگ آن جدا قسمت خوردنى سر كنگرفرنگى يا سر آرتيشو

مىنمايند و قسمت زايد برگها را مىزنند. برگچههاى پوشيده اطراف جوانه را حذف مىكنند و مستقيما آنها را در مزرعۀ اصلى مىكارند u200a٢u200a-u200a١u200a ماه بعد اينها داراى ريشه كافى شده و مستقر مىشوند.

كنگرفرنگى به خاك عميق و غنى احتياج دارد و بايد در پاييز مزرعه شخم عميق خورده و در حدود u200a١٠٠u200a تن در هكتار كود حيوانى داده شود كه خاك كاملا پوك و آماده شود.

تركيبات شيميايى

از نظر تركيبات شيميايى در قاعدۀ گلبرگهاى متورم و خوردنى گياه مادۀ اينولين يافت مىشود كه در رژيم غذايى بيماران قند مصرف مفيد دارد و به علاوه گياه داراى كوفيتول ^u200a١u200aو اينولاز ^u200a٢u200aو سينارين ^u200a٣u200aاست.

در هريك صد گرم سر كنگرفرنگى پخته كه آب آن كشيده شده باشد مواد زير وجود دارد:

آب u200a٨۶u200a گرم، پروتئين u200a٨u200a/u200a٢u200a گرم، مواد چرب u200a٢u200a/u200a٠u200a گرم، هيدراتهاى كربن u200a٩u200a/u200a٩u200a گرم، كلسيم u200a۵١u200a ميلىگرم، فسفر u200a۶٩u200a ميلىگرم، آهن u200a١u200a/u200a١u200a ميلىگرم، سديم u200a٣٠u200a ميلىگرم، پتاسيم u200a٣٠١u200a ميلىگرم، ويتامين A u200a١۵٠u200a واحد بين المللى، تيامين u200a٠٧u200a/u200a٠u200a ميلىگرم، رايبوفلاوين u200a٠۴u200a/u200a٠u200a ميلىگرم، نياسين u200a٧u200a/u200a٠u200a ميلىگرم و ويتامين C 8 ميلىگرم.

خواص-كاربرد

در عصارۀ برگ و ساقۀ گياه كنگرفرنگى مادهاى به نام Cophytol وجود دارد كه ماده عامل براى تنظيم اعمال كبد است و براى افزايش ترشح صفرا، تقويت اعمال كبد و جلوگيرى از تجمع چربى در كبد مؤثر است. مقدار خوراك آن از u200a١u200a-u200a٢۵u200a/u200a٠u200a گرم مىباشد. ضمنا عصارۀ تازۀ برگ و ساقۀ گياه براى استسقا و يرقان مزمن و رفع عوارض كمبود ويتامين C نافع است، مصرف برگ كنگرفرنگى و عصارۀ آن در درمان بيمارىهاى ناشى از افزايش كلسترول مانند سرگيجه، احساس صدا در گوش، سردرد، اضطراب و مورمور شدن بسيار مفيد است.

در هندوستان برگهاى كنگرفرنگى به عنوان مدر و براى رفع استسقا و روماتيسم تجويز مىشود و سيب گلپختۀ آن را كه داراى اينولين است در رژيم بيماران قند وارد مىنمايند. سينارين كه مادۀ عامل آن است در رفع تبهاى نوبهاى نيز مؤثر است و عصارۀ آبى و الكلى كنگرفرنگى كه از نظر طعم مانند صبر زرد تلخ است، مقدار زيادى سينارين دارد.

كنگرفرنگى طبق نظر حكماى طب سنتى از نظر طبيعت گرم و كمى خشك است و عدهاى آن را كمى تر مىدانند در مورد خواص آن معتقدند كه براى افزايش نيروى جنسى و ترشح ادرار مفيد است يعنى مدر است و گرمكنندۀ كليه و مثانه مىباشد نفخ و گاز را تحليل مىبرد و در هضم غذا مؤثر است. براى جراحتهاى ريه و زخمهاى رودهاى مفيد است. ضماد برگ آن براى جلوگيرى از ريزش مو و خوشبو كردن عرق نافع است و ماليدن و شستوشوى عصارۀ آن براى رفع خارش پوست مفيد مىباشد.

ضماد ريشه آن براى سوختگى آتش مفيد است.

كنگرفرنگى مضر دماغ است و توليد سودا مىكند لذا بايد با سركه خورده شود.

نظرى به تحقيقات جديد بين المللى در مورد خواص دارويى كنگرفرنگى

در سالهاى اخير دانشمندان توجه زيادى به بررسى خواص دارويى كنگرفرنگى نداشتهاند ولى مطالعات محققان كه در سالهاى u200a٧٠u200a-u200a١٩۴٠u200a انجام شده نشان مىدهد كه كنگرفرنگى در فيزيولوژى بدن انسان آثار بسيار مفيدى دارد.

محققان روسى در u200a١٩٧٠u200a در گزارشى اعلام كردهاند كه قسمت هوايى و خوردنى گياه كنگرفرنگى در سگها خاصيت ضد التهاب نشان داده است. دانشمندان فرانسوى با موفقيت فراوان از برگهاى گياه كنگرفرنگى در درمان ناراحتىهاى كبد و كليه استفاده كرده و آن را به عنوان يك داروى مؤثر براى تنظيم كار كبد و كليه به ثبت رسانيدهاند.

در گياه كنگرفرنگى بخصوص در برگهاى آن مادهاى به نام سينارين كه تلخ است وجود دارد و به صورت داروى شيميايى فرموله شده و براى كاهش كلسترول تجويز مىشود. سينارين از داروهاى معروف محافظ كبد شناخته شده است.