كاهوى وحشى

در كتب سنتى با نام «خسّ برى» آمده است. به فرانسوى بهطور كلى Laitue sauvage و به انگليسى Prickly lettuceگفته مىشود. گياهى است از خانوادۀ Compositae كه گونههاى مختلفى از آن در ايران مىرويد از جمله:

u200a١u200a. Lactuca heyneana DC. يا Lactuca runcinata DC. گياهى است يكساله و دوساله اين گياه در بلوچستان مىرويد. برگ آن از نظر خواص جانشين برگ هندباء برى ) Taraxacum( است. از اين گياه صمغى در بلوچستان مىگيرند كه (شامور) مىنامند و خوراكى است.

u200a٢u200a. Lactuca virosa L. به فرانسوى Laitue vireuse و Laitue puant و به انگليسى Hemlock lettuce گويند. گياهى است دوساله. ريشۀ آن دراز و دوكىشكل اين گياه در شمال ايران در گيلان مىرويد. خيلى كوتاه و داراى بوى تند و نامطبوع است.

u200a٣u200a. Lactuca serriola L. و نامهاى مترادف آن Lactuca scariola L. و Lactuca sylvestris Lam. و Lactuca coriacea Sch. مىباشد. به فرانسوى Scariole و به انگليسى Prickly lettuce گفته مىشود.

گياهى است دوساله به بلندى u200a١٠٠u200a-u200a۶٠u200a سانتىمتر. اين گياه در دامنههاى البرز، كندوان، مزارع كرج، آذربايجان در اطراف تبريز، زنجناب، همدان، بلوچستان، خراسان، كرمان، تختجمشيد، تنگه امامزاده اسمعيل و در جنوب غربى ايران در شابزان و در بيشه ديده مىشود.

مشخصات كاهوى وحشى

كاهوى وحشى گونههاى يكساله و دوساله و چندساله دارد برگهاى آن ريشهاى به رنگ سبز مات، دراز و بدون چربى و خشن و تلخمزه، در بعضى گونهها با بوى تند و نامطبوع، داراى بريدگى و دندانهدار كه معمولا دندانهها به خارهاى كوچك منتهى مىشود. گلهاى آن زرد است و معمولا در كنار جادهها و اراضى سنگلاخ متروك مىرويد.

كاهوى وحشى را در برخى مناطق كاهوى سمى هم گويند زيرا مقدار ماده سمى و مخدر لاكتوكاروم در آن زيادتر از كاهوى پرورشى است.

تركيبات شيميايى

از نظر تركيبات شيميائى در دانههاى گونه L. serriola مادۀ تلخ، آلكالوئيد و لاكتوسين وجود دارد. در گياه تازه در حدود u200a٠٠١٩u200a/u200a٠u200a درصد و در گياه خشك u200a٠٧١u200a/u200a٠u200a درصد اكساليك اسيد يافت مىشود و به علاوه از گياه، مادۀ لاكتوكوپيكرين جدا شده است ]G. I. M. P[ . در گزارش تجزيه ديگرى آمده است كه در دانههاى گياه حدود 2/35 درصد از يك نوع روغن نيمخشك كه خاصيت خوابآور و ضد تب دارد و در شيرابۀ گياه نيز لاكتوكاروم ]S. G. I. M. P[ . و بيش از u200a۵۵u200a درصد شيرابۀ لاكتوكاروم را لاكتوسرين ^u200a١u200aتشكيل مىدهد. چون در آب حل نمىشود براى به دست آوردن آن بايد مادۀ لاكتوكاروم را در الكل جوش قرار دهند و اين ماده را به دست آورند.

خواص-كاربرد

كاهوى وحشى نيز از نظر طبيعت طبق نظر حكماى طب سنتى سرد و مرطوب است و كاهوى وحشى با تخم سياه آن داراى رطوبت كمتر از كاهوى وحشى با تخم سفيد است. از نظر خواص مشابهت زيادى به كاهوى مزروع دارد ولى برگهاى آن در موارد زيادى جانشين هندباء برى است.

در هندوستان از جوشاندۀ تخمگونه L. serriola به عنوان نرمكننده و از خود گياه به عنوان خنككننده، آرامبخش، مدر، معرق، ضدعفونىكننده، خوابآور و نرمكنندۀ سينه استفاده مىشود و براى برونشيت و آسم و سياهسرفه و سل ريوى مفيد است.

سميت لاكتوكاروم كمتر از ترياك است و داروى مؤثرى براى تسكين تشنجات و تحريكهاى نسجى است كه منشأ عصبى دارند بدون اينكه موجب تجمع خون به مغز شود يا ايجاد يبوست و بىاشتهايى بنمايد و مقدار خوراك آن u200a۵u200a/u200a٠u200a-u200a١u200a/u200a٠u200a گرم در روز است جوشاندۀ برگ و ساقۀ اين كاهو به مقدار u200a۵٠u200a-u200a٣٠u200a گرم در هزار گرم آب مصرف مىشود.

گونۀ وحشى ديگرى از جنس Lactuca در ايران مىرويد كه كاربرد دارويى ندارد ولى چون كاربرد عمومى دارد به ذكر آن بهطور مختصر مبادرت مىشود:

جاروفراشى

گونهاى ديگر از جنس لاكتوكا مىباشد كه با كاهو كاملا متفاوت است به فارسى جاروفراشى و جاروى همدانى گفته مىشود، نام علمى آن Lactuca orientalis L. و از خانوادۀ Compositae مىباشد.

درختچهاى است كوچك، خيلى كمبرگ، شيرابهدار، ساقۀ آن سفيد با رگههاى سبز، بلندى آن حد اكثر تا يك متر، اين درختچه در نواحى استپى البرز و در دامنههاى زاگروس مىرويد.

گونه ديگرى از كاهوى وحشى به نام علمى Lactuca altissima مىباشد در اينگونه مقدار لاكتوكاروم زياد است و براى تهيه لاكتوكاروم از اينگونه استفاده مىشود. اين گونه كاهو وحشى گياهى است دوساله كه بلندى آن تا u200a٢u200a متر مىرسد داراى ساقه ضخيم و برگهاى كوچك بدون دمبرگ است كه از نقاط مختلفه ساقه خارج مىشود.

براى تهيه شيرابه لاكتوكاروم معمولا u200a٣u200a بار ساقۀ كاهو را تيغ مىزنند. بار اول در اواخر مرداد در فاصلۀ u200a٢٠u200a سانتىمتر از خاك اولين شكاف را به ساقه مىزنند و بار دوم پس از u200a١۵u200a روز u200a٢٠u200a-u200a١۵u200a سانتىمتر بالاتر از شكاف اول و در طرف مقابل اولين شكاف، شكاف دوم را وارد مىكنند و در آخر بار سوم پس از u200a١۵u200a روز از بار دوم تيغ مىزنند و لاكتوكاروم كه از ساقه خارج مىشود در شيشهاى جمعآورى مىكنند.