كاسنى

در كتب طب سنتى با نامهاى «هندبا» ، «كاسنى تلخ» ، «كاسنى وحشى» و «كاسنى صحرايى» نامبرده شده است. به فرانسوى Chicoree و به انگليسى Chicory گفته مىشود.

گياهى است از خانوادۀ Compositae جنس Cichorium كه دو گونه معروف آنكه يكى بيشتر مصارف غذايى و سالاد دارد و ديگرى مصرف طبى دارد كاشته مىشوند و نام علمى آنها به ترتيب Cichorium endivia L. (كاسنى انديو) و دومى Cichorium intybus L. يا كاسنى وحشى Chicoree sauvage مىباشد.

مشخصات گياه

كاسنى انديو كه به منظور مصارف غذايى و سالاد بيشتر كاشته مىشود شامل چند رقم است كه در سبزىكارى رايج است يكى انديوپيچ كه به فرانسوى Chicoree frisee و به انگليسى Curly endive گفته مىشود و ديگرى انديو سكارول كه به فرانسوى Chicoree scarole و به انگليسى Escarole مىنامند. اين ارقام داراى برگها و ساقههاى گوشتى سفيد نرم و ترد و آبدارتر از كاسنى وحشى هستند. كاسنىهاى انديو پرورشى فوق نيز داراى خواص طبى ولى خيلى ضعيفتر از كاسنى وحشى است.

نوع ديگرى بنام «هندبا برى» يا «كاسنى برى» كه به فرانسوى Pissenlit و به انگليسى Dandelion گويند نيز به صورت پرورشى و اهلى آن در سبزيكارى مرسوم است كه آن هم با سالاد خورده مىشود و چون بخش خاصى براى شرح آن در اين كتاب آمده است از تفصيل آن در اينجا خوددارى مىشود و در اين قسمت فقط به ذكر مشخصات و خواص كاسنى وحشى كه به معناى اخص طبى آن است مىپردازيم:

كاسنى وحشى يا هندبا گياهى است پايا ساقههاى آن در مورد صحرايى آن كوتاه u200a١u200a-u200a۵u200a/u200a٠u200a متر ولى اگر آن را پرورش دهند تا u200a٢u200a متر مىرسد و برگهاى آنكه از يك طرف كركدار است داراى بريدگىهاى عميق، گلهاى آن آبى و دانههاى آن فندقه كوچك دراز u200a۴u200a وجهى خاكسترى است. ريشه آن عمودى ضخيم به ضخامت u200a٣u200a-u200a٢u200a سانتىمتر و درازاى u200a۶٠u200a-u200a۵٠u200a سانتىمتر، رنگ پوستۀ خارجى ريشه قهوهاى و داخل آن سفيد و داراى شيرابۀ سفيدرنگى است.

كاسنى در انواع اقليمهاى مختلف بخصوص در مناطق معتدله دنيا مىرويد، معمولا در اراضى موات و باير در قسمتهاى سايۀ مرطوب و كمنور رشد مىكند. براى توليد برگ و ريشه و دانه آن در شرائط آب و هواى مناطق معتدله ايران تخم آن را در بهار مىتوان كاشت. معمولا تخم را قبل از كاشت چند ساعت در آب خيس مىكنند و پس از بيرون آوردن و باد دادن مىكارند. فاصلۀ بوتهها از هر طرف u200a٢۵u200a سانتىمتر گرفته مىشود. پس از u200a٢u200a-u200a١u200a هفته جوانه مىزند. از برگ آن در تير و مرداد مىتوان استفاده كرد و ريشۀ آن را در مهر و آبان مىتوان برداشت نمود. براى توليد دانه پس از بيرون آوردن ريشههاى آن تعدادى از ريشهها كه رشد كافى نموده و قوى و سالم باشند انتخاب و بىدرنگ مجددا در زمينى كه قبلا تهيه و آماده شده و كود داده شده است مىكارند. اين پايهها در بهار رشد نموده و در پاييز سال بعد به دانه مىنشيند و مىتوان محصول دانۀ آن را برداشت نمود بين ارقام مختلف كاسنى وحشى ) Cichorium intybus( يك واريتۀ خاصى هست كه آن را كاسنى با ريشۀ كلفت مىنامند ) Chicoree a grosse racine( و معمولا در اراضى باير و موات كنار جادهها مىرويد و اگر آن را بهطور پرورشى و با مراقبت مزروعى بكارند ريشۀ آن خيلى ضخيم و كلفت مىشود كه آن را كاسنى قهوه مىنامند. ) Chicoree ā cafe( و ريشۀ آن پس از خشك شدن و بو دادن به صورت گرد به قهوه اضافه مىشود البته از نظر طعم خوب است ولى از نظر عطر، بوى قهوۀ طبيعى اصيل را نمىدهد.

كاسنى وحشى تقريبا در اغلب مناطق ايران مىرويد و در دامنههاى البرز، راه قزوين رشت، اطراف تهران، اروميه، رشت در لاهيجان و در فارس، بلوچستان، آبادان و خراسان انتشار دارد.

تركيبات شيميايى

در برگ كاسنى علاوه بر املاح معدنى گلوكوزيد سيكورىئين ^u200a١u200aنيز يافت مىشود. و در ريشۀ كاسنى علاوه بر گلوكوزيد سىكورىئين دو مادۀ تلخ به نامهاى لاكتوسين ^u200a٢u200aو اينتىبين ^u200a٣u200aو ارسنيك (در حد u200a٠١u200a/u200a٠u200a ميلىگرم در u200a١٠٠u200a گرم ريشه) يافت مىشود. و به علاوه داراى مواد قندى، رزين، تانن، لعاب، اسانس و پكتين است. برگ و ريشه كاسنى نوع پرورشى در رديف سبزى خوردنى

كاسنى تلخ مىباشد.

در كاسنى پرورشى انديو در هريك صد گرم ساقههاى گوشتى خوردنى خام آن مواد زير وجود دارد:

آب u200a٩٣u200a گرم، پروتئين u200a٧u200a/u200a١u200a گرم، مواد چرب u200a١u200a/u200a٠u200a گرم، هيدرات كربن u200a٣u200a گرم، كلسيم u200a٨١u200a ميلىگرم، فسفر u200a۵۴u200a ميلىگرم، آهن u200a٧u200a/u200a١u200a ميلىگرم، سديم u200a١۴u200a ميلىگرم، پتاسيم u200a٢٩۴u200a ميلىگرم، ويتامين A u200a٣٣٠٠u200a واحد بين المللى، تيامين u200a٠٧u200a/u200a٠u200a ميلىگرم، رايبوفلاوين u200a١۴u200a/u200a٠u200a ميلىگرم، نياسين u200a۵u200a/u200a٠u200a ميلىگرم، ويتامين C 10 ميلىگرم.

خواص-كاربرد

كاسنى از نظر طبيعت طبق نظر حكماى طب سنتىتر و تازۀ آن سرد و تر است و اجزاء گرم لطيفى نيز دارد كه طبق نظر حكماى طب سنتى ايران با شستن برگ از بين مىرود به همين دليل است كه توصيه مىشود برگ كاسنى تازه نبايد شسته شود و براى تهيه جوشانده بايد ناشور آن مصرف شود، منتهى وقتى آماده شد صاف مىكنند بعد مصرف مىنمايند. از نظر خواص معتقدند كه كاسنى مسكن حدت حرارت خون و صفرا و تشنگى است. ماليدن آب برگ آن تنها و يا با سركه براى سردردهاى گرم و صفراوى نافع است و اگر آب برگ آن با صندل سرخ و سركه و گلاب ماليده شود براى مخملك خوب است و اگر آب برگ آن با سركه و يا دوشاب (آب انگور كه ثلثان شده باشد) ماليده شود براى ورمهاى گرم چشم و درد چشم نافع است. و ضماد كوبيدۀ آن براى ورم ملتحمه و درد چشم مفيد است. ضماد آب برگ آن با آرد جو براى خفقان و تقويت قلب و تحليل ورم و آشاميدن آب برگ آن براى بازكردن گرفتگىهاى كبد و طحال و يرقان و استسقاى گرم و تقويت كبد و تسكين حرارت خون و التهاب معده و پاك كردن مجارى ادرار و كليه و هرچه بيشتر تلخ باشد در رفع ناراحتىهاى كبد مؤثرتر است. خوردن برگ آن با سركه مسكن صفرا و براى بند آوردن اسهالهاى صفراوى و آشاميدن دمكردۀ برگ تازه و گل و تخم و ريشه آن بتنهايى و يا با تخم آفتيمون ^u200a١u200a(كشوت) يا سكنجبين براى تبهاى كهنه و استسقا و طحال مفيد است و ضماد آن با آرد جو و سركه براى دردهاى مفاصل گرم و نقرس گرم و ورمهاى گرم مفيد است مقدار خوراك از آب ان تا u200a٢٠٠u200a گرم و تخم آن را از نظر طبيعت سرد و خشك مىدانند و از نظر خواص معتقدند كه جانشين برگ آن است مقدار خوراك تخم آن u200a٢٠u200a-u200a۵u200a گرم مىباشد. ريشۀ آن را از نظر طبيعت گرم و خشك مىدانند و مقدار خوراك از ريشۀ آن بهطور ساده u200a٢٠u200a-u200a۴u200a گرم و در دمكردهها u200a۵٠u200a-u200a٢٠u200a گرم مىباشد.

دمكردۀ برگ كاسنى:u200a١۵u200a-u200a١٠u200a گرم برگ كاسنى را با هزار گرم آبجوش دمكرده و صاف نمايند و براى تقويت معده و ناراحتى كبد يك فنجان قبل از غذا مصرف نمايند.

دمكردۀ ريشۀ كاسنى:u200a٣٠u200a-u200a٢٠u200a گرم ريشه كاسنى را با هزار گرم آبجوش دمكرده صاف نمايند براى تقويت معده و ناراحتى كبد، يك فنجان قبل از هر غذا مصرف نمايند.

عصارۀ برگ كاسنى: برگ خشك كاسنى u200a١u200a واحد، آب مقطر جوش u200a٨u200a واحد.

برگها را نيمكوب كرده و مدت u200a١٢u200a ساعت در u200a۶u200a واحد از آب دمكرده و با فشار صاف كنند و تفاله باقيمانده را در باقيماندۀ آبجوش دمكرده صاف نمايند. دو صاف را مخلوط كرده و در حمام ماريه به غلظت عصارۀ نرم قوام آورند مقدار خوراك براى تقويت معده u200a١٠u200a-u200a١u200a گرم است. در مورد تبهاى نوبهاى كه چندين بار قطع شده و دوباره برمىگردد، بخصوص در فصل بهار، رژيم بسيار مؤثرى از شيرۀ برگ كاسنى و شيرۀ برگ شاهتره به ترتيب زير عمل شود: شيرۀ برگ تازۀ كاسنى u200a١۵٠u200a گرم، شيرۀ برگ تازه شاهتره u200a١۵٠u200a گرم و با u200a١۵٠u200a گرم سكنجبين عسل مخلوط كرده در فصل بهار هر روز ناشتا از u200a٢٠u200a روز تا يك ماه بتدريج بخورند اثر بسيار مفيدى دارد.

در هندوستان گياه كاسنى انديو كاشته مىشود و به عنوان محلل، خنككننده و در موارد ناراحتىهاى صفراوى كاربرد دارد. از ريشه آن به عنوان تونيك و در موارد كمى اشتها و سؤهاضمه و تب استفاده مىشود. ميوۀ آن خنككننده و در موارد تب و ناراحتىهاى صفراوى و يرقان مصرف مىشود.

از كاسنى وحشى به عنوان تونيك، قاعدهآور و آلكسهتريك ^u200a١u200aو از گياه پرورشى اين نوع كاسنى وحشى نيز به عنوان تونيك، تببر، رافع قى و آشفتگى و در موارد اسهال و بزرگ شدن طحال و از ريشه آن به عنوان مدر و مقوى معده استفاده مىشود.

توضيح: آلكسهتريك عاملى است كه مقاومت بدن را در مقابله با عفونتها و مسموميتها افزايش مىدهد.

Picride گياه ديگرى است از خانوادۀ كاسنى Compositae كه به فرانسوى Picride گفته مىشود نام علمى آن Picris hieracioides L. مىباشد. چون برگهاى اين گياه تلخ و شبيه كاسنى است به ذكر آن مبادرت مىشود.

مشخصات

گياهى است دوساله و چندساله به بلندى u200a٨٠u200a-u200a٣٠u200a سانتىمتر و تمامى گياه پوشيده از كرك يا پرز خشن و برگهاى آن در قسمت پايين ساقه بلند، موجدار و برگهاى بالايى ساقه نيزهاى خطى و گلهاى آن زرد است. اين گياه در اطراف تهران دربند و شميرانات مىرويد. در اروپا و آسيا و در هندوستان در ارتفاعات هيماليا انتشار دارد.

در كتاب طب سنتى چين Pentsao از گونه ديگرى در چين نام مىبرد كه نام علمى آن Picris repens Loureiro است و گياهشناس ديگرى به نام De Candolle آن را به نام Barkhausia repens مىشناسد.

چينىها معتقدند كه اين گياه از ايران به چين وارد شده و انتشار يافته است و در داروخانههاى چين ريشه اين گياه به قطر يك مداد و به طول u200a۵u200a-u200a٣u200a سانتىمتر عرضه مىشود كه داراى مزۀ تلخ است.

خواص-كاربرد

از گونه Picris hieracioides در هندوچين از برگهاى آنكه شبيه برگ كاسنى است به عنوان تببر استفاده مىشود [كروست و پتلو**-فوكود]. و از گونه Picris repens در چين از ريشۀ آن به عنوان تونيك و قابض و تببر و محلل استفاده مىشود. و در استان Kan در چين بخصوص در مورد كودكان مبتلا به بيمارى ماراسكوس ^u200a١u200aيعنى كودكانى كه در اثر اسهال ممتد يا ضعفهاى ديگر بسيار ضعيف و شبيه اسكلت مىشوند تجويز مىشود. در مورد معالجه اسهال خونى هم اين دارو در چين شهرت دارد. در استعمال خارجى اين دارو را با مثانه غاز كوبيده و مخلوط كرده و روى انواع بواسير و زخمهاى سرطانى مىاندازند.