فرنجمشك - بادرنجبويه

چند گياه است كه همه از خانوادۀ Labiatae ولى از جنسها و گونههاى مختلف مىباشند.

در فارسى در مناطق مختلف با نامهاى بادرنجبويه و فرنجمشك ناميده مىشوند و چون در اسناد مختلف علمى و كتب قديمى اين دو نام فارسى براى اين چند گياه در بعضى كتب براى يكى و در برخى كتب ديگر براى گياه ديگر آمده است، يعنى گياهى كه در يك كتاب با نام فرنجمشك آمده در كتاب ديگرى همان گياه بادرنجبويه ناميده شده است و از طرفى خوشبختانه اين چند گياه از نظر عطر و بوى گياه و تا حدود زيادى خواص طبى و دارويى نيز شبيه هستند و شايد علت اصلى اين اختلاط شناسايى نيز همين باشد لذا اين چند گياه را در اين بخش به شرح زير مىآوريم:

u200a١u200a. گونه Melissa officinalis L. كه نامهاى مترادف آن Melissa cordifolia Pers و Melissa rommana Mill. و M. graveolens Host. مىباشد. به فرانسوى Melisse و Melisse officinale و Citrionelle و The de France و به انگليسىBalm و Lemon balm گويند.

گياه فوق را به فارسى «بادرنگ بويه» گويند و در كتب طب سنتى با نامهاى «بادرنجبويه» ، «مفرح القلب» و «قرنفل بستانى» آمده است.

نام علمى آن در رشت و اطراف آن «وارنگ بو» مىباشد. فلور ايران اين گياه را «فرنجمشك» نام گذارده است و در مازندران با نام محلى «پلنگمشك» شناخته مىشود. ضمنا توجه شود كه در كتب قديم نظير ابو منصور موفق نام «فرنجمشك» و «پلنگمشك» براى نوعى ريحان آمده است "O. gratissimum" كه ريحان بوتهاى مىباشد.

وجه تسميۀ اين گياه اين است كه در زبان لاتين به زنبور عسل مليسا گويند و چون گل اين گياه فوق العاده مورد علاقۀ زنبور عسل است اين گياه را نيز مليسا و به يونانى مليسافولون يا برگ زنبور عسل نامند. سابقا مرسوم بوده كه براى گرفتن زنبور عسل برگ بادرنجبويه را خرد كرده و در محل مورد نظر كه مىخواستهاند زنبورها جمع شوند مىريختهاند.

اگر برگ بادرنجبويه يا بادرنگ بويه را بين دو انگشت فشار داده له كنند بوى عطر مطبوعى شبيه بوى بادرنگ ) Citrus medica( يا شبيه بوى ليمو از آن استشمام مىشود كه بادرنجبويه

الف) گل ب) مقطع گل

اين نيز وجه تسميه اين گياه به فارسى است. و چون بوى شبيه مشك مىدهد آن را فرنگ مشك يا فرنجمشك يا قرنفل بستانى نيز مىنامند.

مشخصات

گياهى است چندساله كه بلندى آن u200a٨٠u200a-u200a۴٠u200a سانتىمتر، برگها متقابل به رنگ سبز تيره و درخشان. ساقۀ آن چهارگوش بىكرك. گلهاى آن كوچك سفيد كه معمولا در تابستان ظاهر مىشوند و مورد هجوم زنبورهاى عسل قرار مىگيرند. رنگ گلها در بعضى ارقام كمى تيره و به رنگ گل به و در بعضى موارد تيرهتر حتى سرخ و بنفش مىباشد. ميوه آن دراز، قهوهاى و كوچك است.

تكثير اين گياه با كاشت پاجوشهاى گياه در پاييز صورت مىگيرد و پس از آن با پخش طبيعى بذر گياه به سهولت گسترش مىيابد.

برداشت گياه معمولا در اواخر ارديبهشت قبل از ظهور گلها بايد انجام شود. برگها و سرشاخهها كه برداشت مىشود در محلى در جريان هوا قرار مىدهند كه به سرعت خشك شود و پس از آن بايد در محل تاريك و خشك نگهدارى شود.

اين گياه بومى مناطق مديترانهاى است و در اروپا و آسيا نيز در همين مناطق انتشار دارد. در ايران در كنار مجارى آبها و مناطق اطراف تهران، در شمال ايران در رشت و اطراف آن، رودبار و در آذربايجان و مناطق شرقى ايران و استانهاى غربى مىرويد.

تركيبات شيميايى

از نظر تركيبات شيميايى در برگ بادرنجبويه اسانس وجود دارد كه معروف است و اسانس مليس ^u200a١u200aناميده مىشود و مادۀ عامل و مؤثر گياه است و اسانس روغنى فرار اكسيژنه مىباشد.

خواص-كاربرد

برگهاى بادرنجبويه را در فرانسه مانند چاى دم مىكنند و براى اين كار u200a٣٠u200a-u200a٢٠u200a گرم برگ خشك در هزار گرم آبجوش ريخته دم مىكنند و به عنوان معرق، ضد تشنج، محرك معده ضد اسپاسم و براى جلوگيرى از قى u200a۴u200a-u200a٣u200a فنجان در روز مىخورند و به همين علت گياه را در فرانسه به نام چاى فرانسه ^u200a٢u200aنيز مىنامند.

از برگهاى اين گياه براى تهيه شربتى به نام او دو مليس ^u200a٣u200aنيز در فرانسه استفاده مىشود كه براى سنگينى معده و مبارزه با انواع سنكوپ ^u200a۴u200aمىخورند.

بادرنجبويه از نظر طبيعت طبق نظر حكماى طب سنتى گرم و خشك است. به صورت جوشانده يا شربت براى تقويت معده و حواس و كبد و ازدياد هوش و حافظه تجويز مىشود. همچنين براى تنگىنفس و خفقان مفيد است و سكسكه را آرام مىكند. جويدن آن دهان را خوشبو مىكند و بوى شراب را زايل مىسازد. مضمضه دمكرده يا جوشاندۀ آن براى استحكام لثه و دندانها مفيد است. اگر در محلول جوشاندۀ آن بنشينند در مواردى كه خون قاعدگى بىدليل قطع شده مفيد است و ضماد برگ آن نيز براى درد مفاصل نافع است.

u200a٢u200a. Dracocephalum moldavica L. و نام ديگر آن در بعضى كتب Melissa cedronella آمده است (شليمر) به فرانسوى Melisse turque و Melisse de Moldavie و Dracocephale و به انگليسى Moldavic calamint وMoldavian balm گفته مىشود.

اين گياه را نيز در اروميه كه به صورت پرورشى در باغچهها و مزرعه مىكارند «بارنجبويا» مىگويند.

از قسمت هوايى اين گياه، برگ و سرشاخههاى آن نيز بوى مطبوع و عطرى شبيه ليمو و بادرنگ يا بالنگ متصاعد مىشود. تخم اين گياه را در زبان هندى «تخم فرنجمشك» مىنامند.

اين گياه در فرانسه و در مناطق جنوبى فرانسه در جزيرۀ سيسيل و در مولداويا و در آسيا مىرويد. در ايران در آذربايجان شرقى و غربى در باغچهها كاشته مىشود و در اروميه نيز كاشته مىشود. تكثير اين گياه از طريق كشت بذر آن صورت مىگيرد كه در اوايل بهار مستقيما در مزرعه كاشته مىشود.

تركيبات شيميايى

از نظر تركيبات شيميايى اين گياه داراى اسانس روغنى فرار است كه به عنوان منبع غنى از سيترال است. سيترال يك الدئيد مايع است به فرمول Cu200a٩u200aHu200a١۵u200aCHO كه بوى تند ليمويى دارد و معمولا از مركبات و از اين گياه گرفته مىشود و در صنعت عطرسازى مصرف دارد.

مشخصات

گياهى است يكساله و چندساله، به صورت وحشى، ولى معمولا پرورش داده مىشود. از نظر ابعاد گياه كوچك است داراى گلهاى آبى يا بنفش و بندرت سفيد مىباشد. قسمت مورد مصرف اين گياه از نظر دارويى برگها و سرشاخههاى گلدار و در بعضى موارد تخم آن است.

خواص-كاربرد

در هندوستان از تخم گياه به عنوان تونيك، قابض، بادشكن و براى كاهش تب استفاده مىشود و از گياه به عنوان تونيك و قابض و از لهشدۀ آن براى التيام زخم استفاده مىشود.

از نظر طبيعت اين گياه نيز گرم و خشك است.

u200a٣u200a. Melissa Parviflora Benth اين گياه در دامنههاى معتدل هيماليا در هندوستان مىرويد در ايران تا به حال شناسايى نشده است. اين گياه را به زبان اردو «بارنجبويا» مىنامند.

اين گياه در هندوستان در مواردى مشابه دو گياه ديگر مصرف مىشود. از برگها و سرشاخههاى آن به عنوان تببر و براى كنترل بيماريهاى مغز، كبد و قلب و از لهشدۀ آن در محل گزيدگى حشرات سمى استفاده مىشود. از ميوۀ آن به عنوان تونيك مغزى و در موارد ماليخوليا به كار مىرود. از دمكردۀ گياه براى استحكام لثهها و برطرف كردن مزۀ بد دهان استفاده مىكنند و به علاوه گياه محرك و مقوى معده است و براى نرم كردن مو به كار مىرود [فوكود]در اندونزى براى معالجۀ سردرد مصرف دارد [باكر*].

هر سه گياه فوق از نظر طبيعت گرم و خشك توصيف مىشود و در كتب طب سنتى براى دو گياه Melissa وDracocephale كه در ايران يافت مىشود و در دسترس است خواص تا حدود زيادى مشابه ذكر كردهاند. معتقدند كه خوردن و بو كردن آنها بازكنندۀ گرفتگىهاى دماغى است. درد سر را تخفيف مىدهند و جويدن برگ آنها دهان را خوشبو مىكند، براى استحكام لثهها و دندانها مفيدند. خوردن آنها براى تقويت كبد و معده نافع است و به هضم غذاى سنگين كمك مىكند و باد و گاز معده را تحليل مىبرد و چون گرم هستند، توصيه اين است كه اشخاص گرممزاج نخورند و اگر به هر صورت مصرف شده باشد براى رفع عوارض آن مىتوان از گل بنفشه و سكنجبين استفاده كرد. به علت تشابه خواص در نسخههاى طبى اغلب به جاى فرنجمشك از بادرنجبويه و يا بالعكس استفاده مىشود.

چند نسخه از نظر نمونه طرز مصرف

تهيه شربت بادرنجبويه.

الف) شربت ساده

آب برگ بادرنجبويه u200a١u200a كيلوگرم

قند u200a١u200a كيلوگرم باهم جوشانده قوام آورند و هربار تا u200a١٠u200a گرم ميل شود.

ب) شربت مركب زير علاوه بر خواص فوق براى تقويت قلب نيز به تجويز شيخ الرئيس ابو على سينا مصرف مىشده است.

برگ تازه بادرنجبويه u200a۴٠u200a گرم

تخم فرنجمشك-تخم بادرنجبويه

تخم كاسنى از هريك u200a۵٠u200a گرم

گلگاوزبان-مغز ريشه شيرينبيان از هريك u200a٢٠u200a گرم

رازيانه-بسفايج از هريك u200a١۶u200a گرم

ايرسا u200a١٢u200a گرم

آب سيب شيرين u200a١u200a كيلوگرم

قند سفيد u200a٧۵٠u200a گرم

مخلوط داروها را در گلاب و آب سيب بخيسانند و پس از آن بجوشانند و آن را صاف كنند و با u200a٧۵٠u200a گرم قند مخلوط و جوشانيده و قوام آورند و هربار u200a٣۵u200a گرم ميل نمايند.

نسخۀ ديگر از شيخ الرئيس ابو على سينا

تخم كاسنى-تخم فرنجمشك-تخم بادرنگبويه از هريك u200a۵٠u200a گرم

گلگاوزبان-برگ و سرشاخه گاوزبان-ريشۀ بنفشه

مغز ريشه شيرينبيان از هريك u200a١۵u200a گرم

پرسياوشان-بسفايج پوست گرفته و افتيمون از هريك u200a۴٠u200a گرم

برگ بادرنجبويه u200a۴٠u200a گرم

مجموع را در گلاب و عرق بيدمشك و آب خيسانده و جوشانده و صاف كنيد با u200a٨٠٠u200a گرم قند جوشانده قوام آورند و هربار حدود u200a٣۵u200a گرم ميل كنند.

نكتۀ قابل ملاحظهاى از يادداشتهاى دكتر Dr. Schlimmer

در بازار دارويى تهران طبق مطالعات و ملاحظات شليمر سابقا اغلب به جاى بادرنجبويه گياه ديگرى به نام Asperugo Procumbens به خريداران عرضه مىكردند و اين بررسى توسط آقاى Dr. Haussknecht همكار شليمر شخصا به عمل آمده است.

بنابراين توجه مىدهد اشخاصى كه علاقه دارند از بادرنجبويه استفاده كنند با توجه به اينكه اين گياه در اطراف تهران در پسقلعه-شميرانات و در ساير مناطق شمال و آذربايجان فراوان مىرويد، شخصا اقدام به تهيه گياه اصلى بادرنجبويه نمايند زيرا گياه Asperugo Procumbens با اينكه شكل ظاهرى گياه شبيه بادرنجبويه است ولى آن خواص را ندارد.

براى مزيد اطلاع مختصرى در باب اين گياه در زير نوشته مىشود.

گياه Asperugo Procumbens L. گياهى است از خانوادۀ Borraginaceae كه به فرانسوى Rapette و به انگليسى Goose grass گفته مىشود.

خزندۀ يكساله برگهاى بيضىشكل-گلهاى آبى كوچك كه از بغل برگها در مىآيد اين گياه نيز در اطراف تهران، شميرانات و در دامنههاى البرز در گچسر و در شمال در اطراف رشت پيربازار، آذربايجان در مزارع اطراف تبريز، كرمانشاه در دامنۀ كوه پرو، نهاوند، كبوترخان همدان و سرانجام در خرابههاى شوش و بيشه ديده مىشود و شايد هم علت اين اشتباه همين باشد كه در اغلب مناطقى كه بادرنجبويه مىرويد اين گياه نيز مىرويد در حقيقت اين گياه از انواع گاوزبان است و خواص آن در حد گاوزبانها مىباشد.