شنبليله

به فارسى بهطور كلى «شنبليله» ، در گيلان «خلبه» و در كتب طب سنتى با نام (حلبه) نامبرده شده است. به فرانسوىTrigonelle و Fenugrec و به انگليسى Fenugreck گفته مىشود. گياهى است از خانوادۀ Leguminosae نام علمى آنTrigonella foenum-graecum L. مىباشد.

مشخصات گياه

گياهى است يكساله كوتاه كه ارتفاع آن از u200a۵u200a/u200a٠u200a متر تجاوز نمىنمايد، داراى برگهاى متناوب مركب شامل u200a٣u200a برگچه كه قسمت انتهايى هر برگچه دندانهدار است. گلهاى آن از نظر شكل مانند گياهان تيرۀ پروانهواران و برنگهاى مختلف سفيد، سفيد مايل به زرد و حتى بنفش ديده مىشوند. ميوۀ آن به شكل غلاف دراز تا u200a١٠u200a سانتىمتر طول كه داخل آن u200a٢٠u200a-u200a١٠u200a دانه تخم شنبليله قرار دارد. رنگ تخم شنبليله قهوهاى بوى آن قوى معطر و طعمش تلخ است. شنبليله بهطور كلى دو نوع دارد يكى گونه زينتى و معطر آن است و دومى گونۀ خوردنى آن است كه همان حلبه باشد.

شنبليله بهطورى كه در تاريخ انتشار گياهان بحث مىشود از ايران و از غرب آسيا برخاسته به ساير نقاط دنيا برده شده است. در حال حاضر در اغلب كشورهاى اروپا، آسيا و افريقا پرورش مىيابد. در ايران نيز كاشته مىشود.

تكثير شنبليله از طريق بذر انجام مىگيرد بذر در زمين اصلى با در نظر گرفتن فاصله بين خطوط u200a۴٠u200a سانتىمتر و فاصله بين بوتهها روى خطوط u200a٨u200a سانتىمتر پاشيده مىشود و u200a۴u200a-u200a٣u200a ماه پس از كاشت معمولا در شرايط اقليمى مناطق معتدل ايران دانه آن مىرسد. مصرف بذر در حدود u200a٢۵u200a كيلوگرم در هكتار است و از برداشت آن u200a٨٠٠u200a-u200a۶٠٠u200a كيلوگرم در هكتار تخم شنبليله به دست مىآيد. پس از رسيدن ميوهها گياه به كلى با ريشه خارج شده و مىگذارند خشك شود كه با كوبيدن دانۀ آن به سادگى جدا شود. چون از خانوادۀ لگومينوز است و ريشۀ آن ازت در زمين تثبيت مىكند، معمول است در باغهاى ميوه مركبات نيز بين درختان كاشته مىشود.

شنبليله از گياهان بسيار قديم طبى است از نوشته كاغذهايى كه از قبور كهن مصريها به دست آمده چنين برمىآيد كه در دوران كهن قبل از ميلاد مسيح به عنوان خوراك و به عنوان گياهى براى كاهش تب مصرف مىشده است. در طب سنتى قديم مصرىها، رومىها و دانشمندان طب سنتى ايرانى از تخم شنبليله در طب گياهى بسيار مصرف مىكردهاند.

تركيبات شيميايى

از نظر تركيب مواد مؤثر، تخم شنبليله داراى الكالوئيدى به نام ترىگونلين و كولين و اسانس روغنى و مادۀ ساپونين و پرولامين ^u200a١u200aاست.

الكالوئيد ترىگونلين اثر توكسيك قوى روى نوروموسكولار پرپاريشن ^u200a٢u200aدارد و به علاوه شامل روغن ثابت و اسانس فرار و مقدار زيادى لعاب و مواد نشاستهاى و چربى و مواد ازته (پروتئين) و يك عصارۀ تلخ و يك ماده رنگى زرد مىباشد.

از تخم شنبليلهاى كه در هواى آزاد خشك شده u200a٣٨u200a/u200a٠u200a درصد ترىگونلين و u200a٣u200a ميلىگرم در صد گرم نيكوتىنيك اسيد جدا شده است. در گزارش ديگرى آمده است كه در تخم شنبليله چهار تركيب متبلور ترياكونتان ^u200a٣u200aو بتاسيتوسترول ^u200a۴u200aو الكالوئيدهاى كولين و بتائين وجود دارد ]S. G. I. M. P[ .

خواص-كاربرد

شنبليله طبق نظر حكماى طب سنتى از نظر طبيعت گرم و خشك است و از نظر خواص آن معتقدند كه برگ آن ملين و منضج است يعنى اعتدالدهندۀ اخلاط مىباشد. مدر است و ترشح ادرار و حيض را افزايش مىدهد و براى سرفههاى سرد و استسقا و ورم طحال و كبد و درد كمر و برودت مثانه و قطرهقطره ادرار كردن مفيد است. براى تقويت مو نافع است. تخم آنكه قسمت اساسى گياه از نظر طبى است ملين و منضج است، قوۀ باه را زياد مىكند و مقوى ريه است. دمكردۀ آن با عسل خروج مواد و اخلاطى كه در سينه حبس شده است را تسهيل مىكند و براى سرفه و تنگىنفس و سختى تنفس و بواسير و ورمهاى داخلى مفيد است و بادشكن و مسهل امعا نيز مىباشد.

دمكردۀ آن با تمر هندى و مويز و انجير كه پس از دم كردن صاف نموده و آب آن را با عسل قوام آورند براى تنگىنفس و صاف كردن صدا و قرحههاى سينه و دمكردۀ آن به تنهايى و يا با گياهان متناسب براى تسهيل ولادت و زايمان و ازدياد و ترشح ادرار و حيض نافع است. ضماد آن براى ورمهاى سخت و سفت خارجى و داخلى و اگزما و لكههاى سرخ روى صورت و دست انسان و سوختگى آتش و ورم سپرز و رحم و جلوگيرى از ريزش مو و ساير آثار مربوط به پوست نافع است. ماليدن آب دم كردۀ آن و نشستن در دمكردۀ آن براى تسهيل زايمان و تنقيه رحم و شياف آنكه با پيه غاز تهيه شده باشد در مهبل براى نرم كردن سفتى رحم و باز نمودن دهانۀ آن و شستن سر با آب دمكردۀ آن براى مجعد شدن موى سر و از بين رفتن خارش سر ناشى از يبوست و زخمهاى سرد مفيد است. اسراف در خوردن آن آشفتگى و دل به هم خوردگى ايجاد مىكند و سردرد مىآورد و مضر بيضهها مىباشد و از اين نظر بايد با سكنجبين ترش و انيسون خورده شود. اشخاص گرممزاج حتما بايد با آب كافى بخورند پخته برگ آن با هويج يا اسفناج و يا خرفه خيلى مفيد است.

به سبب مواد مغذى كه دارد دانۀ شنبليله براى تقويت خيلى مؤثر است و براى بيماران مسلول از نظر رفع ضعف نتيجۀ خوبى داده است، عدهاى از حكما از تخم شنبليله در بيمارىهاى قند استفاده مىكردهاند و براى جلوگيرى از لاغر شدن مبتلايان به بيمارى قند بسيار مؤثر است. جوشاندۀ u200a۴٠u200a-u200a٣٠u200a گرم تخم شنبليله نيمكوب كه در u200a١٠٠٠u200a گرم آب مدت نسبتا زيادى بجوشد جوشاندۀ خوبى مىدهد.

آرد دانۀ خشك آن را نيز u200a٣u200a-u200a٢u200a قاشق قهوهخورى مخلوط با عسل و كمى مواد معطر ديگرى كه رفع بوى آن را بكند، نظير چند قطره اسانس نعنا و يا مربا مىتوان خورد.

در استعمال خارجى مقدار بيشترى مىتوان مصرف كرد و جوشاندۀ u200a١٠u200a درصد (يعنى u200a١٠٠u200a گرم دانه نيمكوب در u200a١٠٠٠u200a گرم آب) براى مصارف خارجى كمپرس يا شستن موى سريا اكزما و يا سوختگى آتش و شستن ورمها به كار مىرود. در مورد خواص شنبليله در مدارك فنى طب سنتى منتشره در امريكا چنين آمده است:

شنبليله از مديترانه تا چين كاشته مىشود و در سرتاسر منطقه به عنوان گياهى دارويى مصرف دارد. تخم شنبليله از هند به شبهجزيرۀ مالايا و اندونزى صادر مىشود. در چين از تخم شنبليله براى معالجۀ ناراحتىهاى مثانه و كليه و اختلالات از نوع هايپوگاستريك از جمله براى فتق و دردهاى كمر تجويز مىشود. [استوارت، روا، شنبليله

ريد و چيو]. و به علاوه مصرف آن در موارد ضعف نيروى جنسى و تب و ورمهاى دست و پا در اثر سرما (چيلبلين) ^u200a١u200aنيز توصيه مىشود [ابرت]. و براى روماتيسم نيز نافع است [ايشىدويا]. در شبهجزيرۀ مالايا تخم شنبليله به عنوان ملين و مسهل ملايم، مدر، قاعدهآور، مفيد و براى استسقا و سرفههاى مزمن و در موارد بزرگ شدن طحال و كبد مورد توجه است و تجويز مىشود. از ضماد آن براى معالجه سوختگى استفاده مىشود [بركيل]. گياه شنبليله به عنوان لعابزا و تونيك مصرف دارد [موزينگ و شرام].

تجربيات حكما نشان داده است كه شنبليله داروى مؤثرى براى كنترل بيمارى اوستئومىيلىتيس ^u200a١u200aو سل استخوانى اطفال است و در مواردى كه احتياج بدن به مواد آهندار و فسفردار باشد خوردن شنبليله اثر مفيدى نشان مىدهد و در بيمارىهاى نرمى استخوان، قند، سل ريوى و سل استخوانى آثار خوبى دارد.