شلغم

در كتب طب سنتى با نام «شلجم» كه معرب «شلغم» است نامبرده شده، به عربى «سلجم» و «لفت» گفته مىشود. به فرانسوى Navet و انواع علوفهاى آن را Raves و Rabioules گويند و به انگليسى غده آن را Tuip و برگهاى سبز آنTuip green ناميده مىشود. گياهى است از خانوادۀ Cruciferae جنس Brassica و داراى ارقام مختلفى است. ارقام با ريشۀ مدور و شلغمى شكل و ارقام با ريشه دراز و سرانجام ارقام علوفهاى.

نام علمى آن Brassica napus L. مىباشد. برخى از گياهشناسان شلغم را به نام علمى Brasssica rapa) L. (Metz. و نوعى از آن به نام Chou navet يا كلم سوئدى ) Rutabagas( را Brassica napus يا B. napo brassica نامگذارى كردهاند و اصولا در نامگذارى جنس Brassica اتفاقنظر بين تمام گياهشناسان وجود ندارد.

مشخصات

شلغم گياهى است دوساله با برگهاى ناصاف پوشيده از تكوتوك كرك پراكنده يا بدون كرك، با بريدگىهاى زياد به رنگ سبز و سفيد. ريشۀ آن متورم و به دو شكل گرد و پهن و يا دراز به رنگ سفيد با لكههاى بنفش و يا كاملا سفيد است.

ميوۀ آن غلافى باريك دراز كه در آن چند دانۀ سياه قرار دارد.

تكثير شلغم از طريق كاشت تخم آن صورت مىگيرد. واريتههاى زودرس در ايران از اوايل بهار تا اواسط بهار كاشته مىشوند و پس از u200a۵٠u200a-u200a۴٠u200a روز قبل از اينكه گرماى شديد تابستان برسد برداشت مىشود، زيرا شلغم در هواى گرم خوب رشد نمىكند و برعكس در هواى سرد خوب رشد مىكند و ارقام ديررس در اواخر تابستان كاشته مىشود كه برداشت ريشه در پاييز صورت مىگيرد و معمولا پس از دو ماه ريشۀ آن آمادۀ برداشت خواهد بود.

تركيبات شيميايى

از نظر تركيبات شيميايى در تخم نوعى از آن در حدود u200a٣٠u200a درصد روغن ثابت وجود دارد و در هريك صد گرم غدۀ شلغم مواد زير موجود است.

مواد زير مربوط به شلغم خام است.

آب u200a٩١u200a گرم، پروتئين u200a١u200a گرم، مواد چرب u200a٢u200a/u200a٠u200a گرم، هيدراتهاى كربن u200a۶u200a/u200a۶u200a گرم، خاكستر u200a٧u200a/u200a٠u200a گرم، كلسيم u200a٣٩u200a ميلىگرم، فسفر u200a٣٠u200a ميلىگرم، آهن u200a۵u200a/u200a٠u200a ميلىگرم، سديم u200a۴٩u200a ميلىگرم، پتاسيم u200a٢۶٨u200a ميلىگرم، ويتامين A خيلى كم، تيامين u200a٠۴u200a/u200a٠u200a ميلىگرم، رايبوفلاوين u200a٠٧u200a/u200a٠u200a ميلىگرم، نياسين u200a۶u200a/u200a٠u200a ميلىگرم و ويتامين C 36 ميلىگرم.

مواد زير مربوط به شلغم پخته است كه در آب كم و بيشتر با بخار پخته شده باشد.

آب u200a٩٣u200a گرم، پروتئين u200a٨u200a/u200a٠u200a گرم، هيدراتهاى كربن u200a٩u200a/u200a۴u200a گرم، خاكستر u200a۵u200a/u200a٠u200a گرم، كلسيم u200a٣۵u200a ميلىگرم، فسفر u200a٢۴u200a ميلىگرم، آهن u200a۴u200a/u200a٠u200a ميلىگرم، سديم u200a٣۴u200a ميلىگرم، پتاسيم u200a١٨٨u200a ميلىگرم، ويتامين A خيلى كم، تيامين u200a٠۴u200a/u200a٠u200a ميلىگرم، رايبوفلاوين u200a٠۵u200a/u200a٠u200a ميلىگرم، نياسين u200a٣u200a/u200a٠u200a ميلىگرم و ويتامين C 22 ميلىگرم.

در هريك صد گرم برگ شلغم خام مواد زير موجود است:

آب u200a٩٠u200a گرم، پروتئين u200a٣u200a گرم، مواد چرب u200a٣u200a/u200a٠u200a گرم، هيدراتهاى كربن u200a۵u200a گرم، خاكستر u200a۴u200a/u200a١u200a گرم، كلسيم u200a٢۴۶u200a ميلىگرم، فسفر u200a۵٨u200a ميلىگرم، آهن u200a٨u200a/u200a١u200a ميلىگرم، ويتامين A u200a٧۶٠٠u200a واحد بين المللى، تيامين u200a٢١u200a/u200a٠u200a ميلىگرم، رايبوفلاوين u200a٣٩u200a/u200a٠u200a ميلىگرم، نياسين u200a٨u200a/u200a٠u200a ميلىگرم و ويتامين C 139 ميلىگرم.

مواد زير مربوط به برگ شلغم پخته با آب كم و در مدت كوتاه است.

آب u200a٩٣u200a گرم، پروتئين u200a٢u200a گرم، مواد چرب u200a٢u200a/u200a٠u200a گرم، هيدراتهاى كربن u200a۶u200a/u200a٣u200a گرم، خاكستر u200a٧u200a/u200a٠u200a گرم، كلسيم u200a١٨۴u200a ميلىگرم، فسفر u200a٣٧u200a ميلىگرم، آهن u200a١u200a/u200a١u200a ميلىگرم، ويتامين A u200a۶٣٠٠u200a واحد بين المللى، تيامين u200a١۵u200a/u200a٠u200a ميلىگرم، رايبوفلاوين u200a٢۴u200a/u200a٠u200a ميلىگرم، نياسين u200a۶u200a/u200a٠u200a ميلىگرم و ويتامين C 69 ميلىگرم.

خواص و كاربرد

در غدۀ شلغم پخته در هريك صد گرم u200a١٨٨u200a ميلىگرم پتاسيم و u200a٢٢u200a ميلىگرم ويتامين C و مقاديرى از انواع ويتامين Bوجود دارد و برگهاى سبز شلغم نيز از نظر ويتامين A و ويتامين C و كلسيم قابل توجه مىباشد و در رژيم غذايى لازم براى بيماريهايى كه ناشى از كمبود مواد فوق هستند مىتواند نقش مؤثرى داشته باشد.

شلغم از نظر طبيعت طبق نظر حكماى طب سنتى گرم و تر است. شيرۀ غدۀ آن در رفع سرفههاى مزمن و نزلههاى برونشيتى نافع است و غدۀ ريشه آنكه پخته و خورده شود نيز سرفه را تسكين مىدهد و سينه را نرم مىنمايد مقوى ديد چشم و اشتهاآور و مهيج باه و زيادكنندۀ ترشح اسپرم و مدر است و سنگ مثانه را خرد و دفع مىنمايد. برگهاى تازه و پخته آن بيشتر مدر است ولى بطيى الهضم و نفاخ مىباشد، به همين دليل براى استفاده از خواص آن برگ تازۀ پختۀ شلغم را با فلفل و زيره و شيرينىها بايد خورد كه ضمن بهرهگيرى از خواص آن از نفخ آن احتراز شود و هضم آن نيز تسريع و تسهيل گردد.

اگر ريشكهاى باريك غده شلغم را خشك كرده و ساييده و با عسل بخورند براى طحال و سختى ترشح ادرار نافع است. ضماد پختۀ آن و همچنين ماليدن و ريختن آب دمكردۀ غده و ريشه و برگ و دانۀ آن روى عضو براى رفع شقاق پوست كه از سرما ايجاد شده باشد و براى خارش مفيد است. ترشى غدۀ آنكه با سركه درست شده باشد لذيذ و مقوى احشاى داخل شكم و اشتهاآور و بىنفخ است خصوصا اگر با خردل مخلوط و خورده شود و اگر آن را در لاى خمير گذارده و بپزند و بخورند محرك و مقوى باه است. اگر روزانه u200a١٠٠u200a-u200a۵٠u200a گرم آب شلغم خام خورده شود در كاهش قند خون مؤثر است.

تخم شلغم نيز گرم و تر است و از غدۀ آن براى تقويت باه بيشتر استفاده مىشود، خصوصا اگر كمى سرخ شود، اشتهاآور است ولى براى اشخاص گرممزاج ايجاد نفخ و گاز مىكند و ممكن است موجب سردرد شود كه در اين صورت گرممزاجها بايد با سكنجبين و ترشىها بخورند. مقدار خوراك از تخم شلغم تا u200a٧u200a گرم است. روغن تخم شلغم ضد نفخ است و بادها را تحليل مىبرد و براى تقويت آلات تناسلى چه از طريق خوردن يا ماليدن به موضع مؤثر مىباشد.

شلجم احمر يا شلغم ارغوانى كه به فرانسوى Chou-navet و به انگليسى Rutabagas يا شلغم سوئدى گفته مىشود رنگ غده آن قرمز-ارغوانى است، نام علمى آن Brassica napus L. يا Brassica oleracea napus مىباشد.

از نظر تركيبات و مواد معدنى و ويتامينها خيلى شبيه شلغم است. و خواص آن نيز مشابه شلغم مىباشد. مقدار خوراك آن در جانشينى شلغم تا دو برابر شلغم است. شرح بيشتر آن در بخش كلم آمده است.

نظرى به تحقيقات جديد علمى در مورد خواص درمانى شلغم

طبق تحقيقات جديد بين المللى غده شلغم و برگ شلغم از خوراكىهاى گياهى بسيار مؤثر در پيشگيرى سرطان هستند. زيرا شلغم نيز مانند انواع كلم و ترهتيزك و بولاغاوتى و ساير گياهان خانوادۀ چليپاييان ) Cruciferous( داراى تركيبات شيميايى هستند كه با مصرف آنها در خوراك جانوران آزمايشگاهى از گسترش سرطان جلوگيرى شده است.

نوعى شلغم به نام روتاباگاس ^u200a١u200aكه شلغم درشت و زرد يا قرمز ارغوانى است نيز داراى مقدار زيادى مواد شيميايى ضد سرطان مىباشد.

گروهى از تركيبات شيميايى به نام گلوكوزينولاتها ^u200a٢u200aكه از جنگندههاى نيرومند براى پيشگيرى سرطان هستند در گياهان خانوادۀ چليپاييان يافت مىشوند و طبق تحقيقات دانشمندان اين تركيبات شيميايى در جانوران آزمايشگاهى كه از آن تغذيه نمودهاند گسترش سرطان را متوقف ساختهاند.

تجزيههاى آزمايشگاهى نشان مىدهد كه در گياه روتاباگاس خام و همچنين در برگهاى شلغم خام u200a١۶۶u200a-u200a٣٩u200a ميلىگرم در هريك صد گرم تركيبات گلوكوزينولات وجود دارد و در روتاباگاس و برگهاى شلغم پخته مقدار اين مواد به u200a٩۴u200a-u200a٢١u200a ميلىگرم در هريك صد گرم گياه تقليل مىيابد. در مقام مقايسه با ساير انواع گياهان خانوادۀ چليپاييان به ارقام زير توجه شود.

در گلكلم خام u200a٢٠٨u200a-u200a١۴u200a ميلىگرم و در بولاغاوتى تا u200a٩۵u200a ميلىگرم و در كلم سنگى u200a١٠٩u200a ميلىگرم و در كلم بروكسل پخته u200a۴٠u200a-u200a١۵u200a ميلىگرم در هريك صد گرم از تركيبات شيميايى گلوكوزينولاتها وجود دارد.

برگهاى كلم نظير اسفناج از آن نوع سبزىهاى برگى هستند كه از نظر پيشگيرى سرطان بخصوص سرطان ريه در صدر ليست قرار دارند. تحقيقات بين المللى در سرتاسر جهان تأثير سبزىهاى با رنگ سبز تيره را در جلوگيرى از گسترش انواعى از سرطان تأييد مىنمايند. بخصوص كه اين سبزىهاى به رنگ سبز تيره منبع غنى از تركيبات كاروتنوئيد بوده و شامل مقدار قابل ملاحظهاى عامل معروف بتاكاروتن و كلروفيل مىباشند كه هر دوى آنها از مواد ضد سرطان قوى هستند.

توجه: هر روز كه شلغم مىخوريد يك مقدار از آن را خام و يا بخارپز مصرف كنيد زيرا پختن با آب مقدارى از گلوكوزينولاتها را از بين مىبرد.