سيبزمينى

در كتب طب سنتى و به عربى «بطاطه» و «بطاطس» گفته مىشود. به فرانسوى Pomme de terre و به عنوان قسمى از انواع Morelle است آن را Morelle tubereuse نيز مىگويند و به انگليسى آن را Potato نامند. گياهى است از خانوادۀSolanaceae نام علمى آن Solanum tuberosum L. مىباشد.

مشخصات

در بين انواع گياهان خانوادۀ سولاناسه تعدادى از جنس سولانوم هستند كه بهطور كلى آنها را به فرانسوى Morelleمىگويند. در بين وحشى آنها مشخصات و خواص Morelle noire «تاجريزى سياه» و Morelle douce amer يا تاجريزى پيچى در جلدهاى ديگر اين كتاب گفته شده است. بين مورلها چند گونه مزروع و خوراكى نيز از جنس سيبزمينى و بادنجان و گوجهفرنگى هست كه نظر به كموبيش سمى بودن آنها در شرايط خاص گياهى و براى اينكه ضمن آگاهى به خواص آنها از نظر دارويى، در استفاده از آنها به جهات سمىبودنشان در شرايط مخصوص نيز توجه شود، به تشريح سيبزمينى و بادنجان و گوجهفرنگى در اين جلد مبادرت مىشود.

سيبزمينى گياهى است چند ساله با ساقههاى هوايى زاويهدار و منشعب، به ارتفاع u200a۶٠u200a-u200a۴٠u200a سانتىمتر، برگها مركب و برگچههاى آن با ابعاد غير مساوى است گلها در رأس شاخههاى گلدهنده به رنگ سفيد، صورتى و بنفش كه رنگ آنها بتدريج تا رسيدن ميوه كمرنگ، هستند ميوۀ آن كوچك به رنگ سبز يا سبز مايل به زرد است.

معمولا انواع و واريتههاى مختلفۀ سيبزمينى بر مبناى رنگ گل آنها و همچنين رنگ پوست غدههاى زيرزمينى آنها تقسيمبندى مىشود. سيبزمينى داراى غدههاى زيرزمينى متورمى است كه در حقيقت قسمتى از ساقۀ زيرزمينى آن محسوب مىشود و از نظر گياهشناسى ساقه تغيير شكل يافتهاى است كه پر از مادۀ فكول است. در روى پوست غدۀ سيبزمينى گودالهاى كوچكى ديده مىشود كه در حقيقت جوانههايى در آن قرار دارد و همين جوانههاست كه هريك مستقلا در صورتى كه كاشته شود منشأ يك ساقۀ هوايى و يك گياه جديد خواهد بود. سيبزمينى بهطور وحشى و خودرو بومى امريكاى جنوبى مىباشد ولى به ساير مناطق دنيا گسترش يافته و در اغلب كشورها كاشته مىشود.

فكول كه در غدۀ سيبزمينى به مقدار زياد وجود دارد مادۀ معمولا سفيد پودر شوندهاى است كه در عدۀ زيادى از گياهان ولى بيشتر در غدۀ سيبزمينى درست مىشود. فكول در حقيقت از نظر شيميايى نشاسته است ولى نشاسته عموما به مادۀ سفيدرنگى كه از دانۀ غلات مانند گندم، برنج، ذرت و. . . گرفته مىشود اطلاق مىگردد، ولى مادۀ محتوى غدۀ سيبزمينى را به جاى نشاسته معمولا فكول مىگويند.

يك سيبزمينى بهطور متوسط داراى مواد زير است.

آب u200a٧١u200a درصد، فكول u200a١٨u200a درصد، سلولوز u200a۶u200a/u200a١u200a درصد، البومين و ساير مواد ازته u200a١٧u200a/u200a٢u200a درصد، مواد چربى u200a١٢u200a/u200a٠u200a درصد، قند، رزين، اسانس u200a٠۵u200a/u200a١u200a درصد، و خاكستر u200a۶u200a/u200a١u200a درصد،

به علاوه املاح معدنى، اسيدهاى آلى، فرمانها ^u200a١u200aويتامينهاى B و C و. . .

در بعضى ارقام مقدار فكول بيشتر است و به حدود u200a٢١u200a-u200a٢٠u200a درصد مىرسد.

فكول علاوه بر مصارف وسيع غذايى براى تهيه دكسترين و گلوكوز نيز به كار مىرود.

در گياه سيبزمينى يك الكالوئيد سمى شديد به نام سولانين موجود است و فقط غدۀ رسيدۀ آن خوردنى است.

برگ و گل و ميوه سيبزمينى سمى است و با خوردن آن مسموميت ايجاد مىشود. مقدار سولانين موجود در غدۀ آن خيلى كم است و از u200a٠١u200a/u200a٠u200a درصد نيز خيلى كمتر است ولى اگر غدهها در اثر بد نگهداشتن و مدتى در مقابل نور بودن به رنگ سبز درآيند مقدار سولانين آنها زياد مىشود و تا u200a۵u200a-u200a۴u200a برابر بيشتر مىگردد و به حدود u200a٠۵u200a/u200a٠u200a درصد مىرسد در اين حالت خوردن غدۀ سيبزمينى مسموميت ايجاد مىكند زيرا اگر مقدار سولانين از u200a٠٢u200a/u200a٠u200a درصد بيشتر باشد عوارض مسموميت در بدن دارد. سولانين در ساير اندام سبز گياه به مقدار بيشتر موجود است به علاوه زير پوست سيبزمينى و در اطراف چشمكهاى سيبزمينى نيز بيشتر است و جوانههاى سيبزمينى كه چشمكها خارج مىشود و داراى سبزينه است، مقدار زيادى سولانين دارد. بنابراين خوردن جوانههاى سيبزمينى كه روى سيبزمينى در اثر بد نگهدارى كردن يا در مقابل نور بودن يا مدت درازى در هواى مناسب رشد سيبزمينى نگهداشتن ايجاد مىشود، مسلما مسموميت ايجاد مىنمايد و مسموميت آن با عوارض سردرد، تهوع، سرگيجه، ضعف و ضربان نبض آغاز مىشود كه فورا بايد براى خنثى كردن مسموميت اقدام كرد و به پزشك مراجعه نمود.

خواص-كاربرد

از اعضاى سبز سيبزمينى از جمله از برگ و ساقه آنكه سولانين دارد و اثر آن تخديركننده است، در استعمال خارجى براى تسكين دردهاى روماتيسمى و عصبى استفاده مىشود. از غدۀ سيبزمينى كه داراى مقدار نسبتا خوبى ويتامين Cاست (حدود u200a٢٠u200a ميلىگرم در يكصد گرم) مىتوان براى مقابله با اسكوربوت يعنى كمى ويتامين C در بدن استفاده كرد. سيبزمينى نارس داراى ويتامين C بيشترى است.

سيبزمينى خام تازه رنده كرده را معمولا به عنوان ضماد براى تسكين سوختگىهاى سطحى بدن به كار مىبرند. اگر سيبزمينى را با گياهان لعابدار بپزند و ضماد درست كنند براى تسكين ورمهاى حاد و كوبيدگى و ضربخوردگى مفيد و اثر آرامبخش دارد.

در هريك صد گرم غدۀ سيبزمينى مواد زير موجود است:

u200a١u200a. سيبزمينى خام:

آب u200a٨u200a/u200a٧٩u200a گرم، پروتئين u200a١u200a/u200a٢u200a گرم، چربى u200a١u200a/u200a٠u200a گرم، هيدراتهاى كربن u200a١٧u200a گرم، خاكستر u200a٩u200a/u200a٠u200a گرم، كلسيم u200a٧u200a ميلىگرم، فسفر u200a۵٣u200a ميلىگرم، آهن u200a۶u200a/u200a٠u200a ميلىگرم، سديم u200a٣u200a ميلىگرم، پتاسيم u200a۴٠٧u200a ميلىگرم، تيامين u200a١u200a/u200a٠u200a ميلىگرم، رايبوفلاوين u200a٠۴u200a/u200a٠u200a ميلىگرم، نياسين u200a۵u200a/u200a١u200a ميلىگرم، ويتامين C بيش از u200a٢٠u200a ميلىگرم در بعضى ارقام تا u200a٣۶u200a ميلىگرم و ويتامين Aخيلى كم و جزئى.

u200a٢u200a. سيبزمينى كباب شده با پوست:

آب u200a٧۵u200a گرم، پروتئين u200a۶u200a/u200a٢u200a گرم، هيدراتهاى كربن u200a۵u200a/u200a١٩u200a گرم، خاكستر u200a١u200a/u200a١u200a گرم، كلسيم u200a٩u200a ميلىگرم، فسفر u200a۶۵u200a ميلىگرم، آهن u200a٧u200a/u200a٠u200a ميلىگرم، سديم u200a۴u200a ميلىگرم، پتاسيم u200a۵٠٣u200a ميلىگرم، ويتامين A بسيار جزيى-تيامين u200a١u200a/u200a٠u200a ميلىگرم، رايبوفلاوين u200a٠۴u200a/u200a٠u200a ميلىگرم، نياسين u200a٧u200a/u200a١u200a ميلىگرم و ويتامين C 20 ميلىگرم.

u200a٣u200a. سيبزمينى كه با پوست آبپز شده باشد (با آب كم)

آب u200a٧٩u200a گرم، پروتئين u200a١u200a/u200a٢u200a گرم، چربى u200a١u200a/u200a٠u200a گرم، هيدراتهاى كربن u200a۵u200a/u200a١۶u200a گرم، خاكستر u200a٩u200a/u200a٠u200a گرم، كلسيم u200a٧u200a ميلىگرم، فسفر u200a۵٣u200a ميلىگرم، آهن u200a۶u200a/u200a٠u200a ميلىگرم، سديم u200a٣u200a ميلىگرم، پتاسيم u200a۴٠٧u200a ميلىگرم، ويتامين A بسيار جزيى، تيامين u200a٠٩u200a/u200a٠u200a ميلىگرم، رايبوفلاوين u200a٠۴u200a/u200a٠u200a ميلىگرم، نياسين u200a۵u200a/u200a١u200a ميلىگرم و ويتامين C 16 ميلىگرم.