ريوند

در كتب طب سنتى با نامهاى «ريوند» . «ريوند چينى» يا «ريوندتاتار» نامبرده مىشود. ساقۀ زيرزمينى گياهى است از تيرۀ هفتبند Polygonaceae جنس Rheum به فارسى گونه اهلى آن را «ريواس» و وحشى آن را «راوند» و در اصطلاح محلى بلوچستان به گونهاى از آنكه در آن خطه مىرويد «راواش» و «فيلگوش» گويند. به عربى «ريباس» و «ريباج» و به هندى آن را «ريوند چينى» - «هندى ريوند چينى» مىنامند. گياه را به فرانسوى Rhubarbe و به انگليسى Rhubarbو به لاتين Reubarbarum يا Rhabarbarum (به معناى ريشۀ بربر) Racine barbar ناميده مىشود. اسامى فوق به انگليسى و فرانسوى درعينحال به گياه و به ساقه زيرزمينى يا بيخ گياه گفته مىشود.

داراى گونههاى مختلفى است كه نام علمى آنها عبارتند از:

u200a١u200a. Rheum Palmatum L. كه به فرانسوى Rhubarbe Palmee گفته مىشود و ساقۀ زيرزمينى و بيخ آن همان ريوند چينى معروف است كه بيش از ساير اعضاى گياه مستعمل در طب سنتى است. اينگونه در چين در مناطق Kokonor وSzechwan مىرويد. به هندى نيز ريوند چينى ناميده مىشود.

u200a٢u200a. Rheum officinale Baillon كه به فرانسوى Rhubarbe officinale گويند. ساقه زيرزمينى اينگونه نيز در طب سنتى مستعمل است و به عنوان مسهل مصرف مىشود. ولى از نظر خواص و مصرف در درجۀ بعد از گونۀ قبلى قرار دارد. اينگونه نيز در چين در منطقه Szechwan مىرويد و ساقۀ زيرزمينى آن را نيز ريوند چينى گويند.

u200a٣u200a. Rheum emodi Wall. كه در هندوستان مىرويد از نظر دارويى در دامپزشكى مصرف دارد و به ريوند هندى معروف است. و Rheum rhaponticum L. كه به فرانسوى Rhubarbe anglais گفته مىشود نيز مصرف دامپزشكى دارد.

u200a۴u200a. گونههاى زينتى و غير دارويى كه دمبرگهاى ضخيم و دراز و قرمزرنگ آنها به مصرف غذايى و تهيه شربت و خورش مىرسد به فارسى بهطور كلى ريواس گفته مىشود. نام علمى اينگونهها Rheum undulatum L. و به فرانسوىRhubarbe ondulee گفته مىشود و Rheum compactum L. كه به فرانسوى Rhubarbe serree گفته مىشود.

اين دو گونه در ايران نمىرويند و سومى گونه Rheum Ribes L. است كه در كوهستانهاى ايران از جمله در درۀ توچال، شهرستانك، كرج، حصاربند، كوههاى اراك، اشترانكوه، گنجنامه، كردستان، تفرش، خراسان، آذربايجان بين خوى و تبريز، افشار، دشت ارژن فارس، راجرد قم و بلوچستان بهطور خودرو مىرويد. سه گونه اخير در ايران كاشته مىشوند و به عنوان سبزى به نام ريواس براى استفاده از برگهاى گوشتى آن در بازار عرضه مىشود.

مشخصات

ريواس يا راوند گياهى است چند ساله داراى ساقهاى بلند تا يك متر و بيشتر، ساقۀ زيرزمينى متورم و ضخيمى دارد. برگهاى آن بزرگ، پهن، پنجهاى، كنارۀ آنها دندانهدار است و به صورت مجتمع در قسمت قاعدۀ گياه قرار دارند، دمبرگها دراز و گوشتى و قرمز ارغوانى هستند. ساقههاى مولد گل از درون انبوه برگها خارج شده و به u200a٣u200a-u200a٢u200a متر ممكن است برسند در قسمت فوقانى محور اين ساقهها گلهاى خوشهاى به رنگ سبز مايل به زرد و مايل به قرمز ظاهر مىشود.

تكثير ريواس و ريوند از طريق كشت بذر ولى معمولا با كشت سوش گياه در خزانه و انتقال به مزرعه انجام مىگيرد و چون قوۀ ناميۀ بذر كمتر از سه سال است، اگر تكثير با بذر انجام مىشود بايد دقت شود، بذر تازه باشد. ريوند گياه كوهستانهاى سرد است ولى در دورۀ رويش احتياج به آفتاب دارد، بنابراين بايد در نقاط آفتابگير كاشته شود. دوران رويش بسته به شرايط اقليمى u200a۵u200a-u200a۴u200a ماه است يعنى از اواسط بهار تا اوايل زمستان ولى براى رشد كافى ساقههاى زيرزمينى به سرماى زمستان احتياج دارند. معمولا در خاك مرغوب و زراعت خوب از هر گياه u200a٨u200a-u200a۶u200a كيلوگرم ساقۀ زيرزمينى ضخيم براى مصارف دارويى مىتوان تهيه كرد. گياه در دوران رويش احتياج به آب فراوان دارد.

مشخصات انواع ريوند در بازار

u200a١u200a. ريوند چينى به شكل قطعاتى است مدور به رنگ زرد چرك و خيلى سخت.

طعم آن تلخ و زير دندان به شدت صدا مىكند (صداى خرد شدن بلورهاى اكسالات آهك است) . رنگ گرد آن پس از كوبيدن ريوند، نارنجى و معمولا در يك طرف هر قطعه ريوند سوراخى است كه محل آويزان كردن آن در موقع خشك كردن بوده است.

u200a٢u200a. ريوند مسكو كه در حقيقت آن هم ريوند چينى و نوع مرغوب آن است ولى چون از تاتارستان به سيبرى و از آنجا به بازار ايران مىآيد، آن را ريوند مسكو نامند و به شكل قطعات نامنظم به رنگ زرد تيره است اگر شكسته شود مقطع آن مانند مرمر سفيد و زرد، بوى آن تهوعآور و طعم آن تلخ و قابض و بزاق را مانند زعفران رنگين مىكند. اين نوع را ريوند تاتار Rheum tataricum نيز مىگويند كه همان Rheum Palmatum چين است كه شرح آن در ابتداى اين قسمت آمده است. در موقع خريد ريوند بايد دقت شود كه حتى الامكان ريوند سالم و كرم نخورده باشد، زيرا اغلب در اثر كهنگى زياد كرم مىگذارد و آن را سوراخ مىكند و فروشندگان از گرد ريوند و آب، خميرى درست كرده و سوراخها را با خمير پر مىكنند.

از نظر تركيبات شيميايى در ريوند چينى بهطور كلى يك مادۀ تلخ به نام راپونتىسين ^u200a١u200a، يك مادۀ رنگى به نام رئين ^u200a٢u200a، آهك و پتاس و اكساليك اسيد و ماليك اسيد ^u200a٣u200a، سولفوريك اسيد ^u200a۴u200aكريزوفانيك اسيد و سرانجام صمغ، نشاسته، تانن و اسانس يافت مىشود. اسيد اكساليك در ريوند به شكل بلورهاى اكسالات آهك درآمده و بلورهاى آن زير دندان صدا مىكند.

در گزارش تجزيۀ ديگرى چنين آمده است: در ريوند چينى مواد زير يافت مىشود: كريزوفانول ^u200a۵u200a، آلوئه امودين ^u200a۶u200a، امودين مونواتيل اتر ^u200a٧u200a، گلوكوگالين ^u200a٨u200a، كاتچين ^u200a٩u200a[چونگ يائوچى]. ورئين، امودين، راپونتىسين، تترارين ^{u200a١٠u200a}، ترىتيسپورين ^{u200a١١u200a}[چونك كوئوتونونگ يائوچى]و همچنين مادۀ راباربرون ^{u200a١٢u200a}كه احتمالا اين ماده همان آلوئه امودين است.

خواص-كاربرد

در چين مرسوم است كه ريوند را از ريشۀ گياه چند ساله (u200a٧u200a-u200a۶u200a ساله) گرفته در اوايل پاييز از زمين خارج مىكنند. [هوپر]مىگويد از گياهان u200a٧u200a-u200a۶u200a ساله ولى [ويلسن] معتقد است از گياه ده ساله گرفته شود. اين دارو تلخ و خنككننده است و براى معالجۀ ناراحتىهاى معده، يبوست، دنداندرد، سردرد، استسقا، يرقان و خونريزيهاى داخلى تجويز مىشود. توصيه اين است كه زنان باردار و مادرانى كه نوزاد دارند و شير مىدهند نبايد بخورند [چونگ يائوچى].

داروى ملين، خونساز، تونيك و مقوى معده و قابض است و بويژه براى معالجۀ ناراحتىهاى ناشى از هجوم الدم در ناحيۀ لگن زنان، مانند احساس درد در موقع همبسترى و ترشح ادرار با درد و قطع تبهاى بچهها و تب مالاريا مفيد است [استوارت].

گرد ريوند مخلوط با سركه براى پراكنده كردن و كاهش درد كه در اثر ضربه و يا افتادن، در عضوى ايجاد شده مفيد است و اگر با برنج تخميرشده خورده شود، براى ناراحتىهاى تنفسى كه در اثر حرارت و رطوبت پيدا شده نافع است. توصيه اين است كه اشخاص مبتلا به بواسير از خوردن ريوند اجتناب كنند [پتلو].

از نظر حكماى طب سنتى ايرانى ريوند يا بيخ گياه از نظر طبيعت كمى گرم و خشك است و درعينحال رطوبت دارد به همين دليل زود كرم مىگذارد. از گرد زردرنگ ريوند كه تلخ است به عنوان اشتهاآور و مسهل استفاده مىشود (بنا بر مقدار مصرف) . اگر گرد ريوند را حرارت دهند، خاصيت مسهلى آن تقريبا از دست مىرود ولى ساير خواص آن مانند تقويت معده باقى مىماند. به اين دليل است كه گرد آن را در مواردى كه نظر خاصيت مسهلى آن است به صورت گرد مخلوط با ساير گردها مىخورند (نسخهاى از آن در انتهاى اين فصل ذكر شده است) . گرد ريوند اگر به مقدار u200a۴u200a-u200a۴u200a/u200a٠u200a گرم خورده شود درعينحال كه مسهل است، ايجاد قولنج نكرده و معده و امعا را خسته نمىكند در صورتى كه ساير مسهلها معمولا اشتها را كم كرده و ايجاد ضعف مىنمايند ولى ريوند معده را تقويت كرده به هيجان بدن مىافزايد.

ريوند معمولا در سؤهضمهايى كه بدون تب باشد و با تلخى دهان و احساس درد خفيفى در قسمت فوقانى معده و با يبوست طبع توأم باشد و همچنين در سؤهضمهايى كه سبب آن عدم حركت و نشستن در يك محل باشد و سوءهاضمۀ پيران و سوءهضمهايى كه در زنان عصبانى و اشخاص مبتلا به ماليخوليا وجود دارد، بسيار مؤثر است. ريوند را در موارد اسهالهاى صفراوى نيز تجويز مىنمايند و همچنين در اسهال خونى وبايى بخصوص در ابتداى شروع بيمارى كه هنوز مدفوع چندان خون آلوده نشده مؤثر و مفيد است. بهطور كلى ريوند به عنوان مسهل اخلاط غليظه و رقيقه و مدر مصرف مىشود. گرفتگىهاى كبد و طحال و رودهها را باز مىكند و بادها و نفخها را تحليل مىبرد و دردهاى كليه و مثانه و رحم را تسكين مىدهد و براى رفع برودت معده و كبد و سرفه مزمن و تنگىنفس و سل و زخم ريه و زخم روده و انواع استسقا و يرقان و رفع اسهال خونى و اسهال معمولى و پاك كردن رودهها مفيد است. اگر از گرد ريوند با لعاب به دانه، حب درست شود و زير زبان نگهدارند و آب آن را فروبرند براى سرفه كهنه سرد و مرطوب و تنگىنفس سرد و مرطوب نافع است و اگر با گرد ريوند و هليلۀ كابلى و غاريقون و صبر زرد حب سازند و بخورند براى ريواس پاك كردن دماغ و انواع سردردهاى سرد و صفراوى و فلج و سرگيجه و وحشت و ماليخوليا و جنون مفيد است. گرد ريوند اگر u200a۵٠u200a-u200a٣٠u200a سانتىگرم با هر غذا بخورند مانند داروهاى مقوى اثر مىكند و اگر u200a٢u200a-u200a١٣u200a/u200a٠u200a گرم حتى تا u200a۴u200a گرم بخورند مانند مسهل اثر مىكند.

بعضى از اطبا تنها جويدن آن را در دهان و فروبردن آب آن را خيلى مؤثر مىدانند.

ريوند با آب آهكدار و مواد قىآور و دمكردههاى قابض و اسيدهاى غليظ و سوبليمه و سولفات آهن و روى ناسازگار است و از استفاده آنها باهم بايد پرهيز كرد.

تهيۀ گرد ريوند طبق كدكس: ريوند چينى را به مقدار مورد نظر گرفته نيمكوب كرده و در گرمخانه با حرارت u200a۴٠u200a درجه سانتىگراد مىخشكانند و نرم مىكوبند و از الك مويين ابريشمى نمرۀ u200a١٢٠u200a مىگذارنند و نخالۀ چوبى كه باقى مىماند را دور مىريزند كه تقريبا u200a٩٠u200a درصد باقى مىماند از اين گرد به عنوان مقوى u200a۵u200a-u200a١u200a دسىگرم و به عنوان مسهل از u200a۴u200a-u200a۴u200a/u200a٠u200a گرم مىتوان مصرف كرد.

تهيه گرد مركب ريوند: گرد ريوند u200a٢۵u200a واحد، منيزى مكلس u200a٧۵u200a واحد و زنجبيل u200a١٢u200a واحد. آنها را نرم كوبيده و مخلوط نمايند و از u200a١٠u200a-u200a٢u200a گرم از اين گرد ميل كنند، مسهل خوبى است.

حب صابونى ريوند: گرد ريوند u200a٢۵u200a دسىگرم، صابونى طبى u200a۶u200a دسىگرم، با مقدار كافى شربت ساده مخلوط كنند و ده حب بسازند و از u200a۵u200a-u200a١u200a حب براى مسهل و تقويت معده بخورند (روش تهيۀ صابون طبى در شرح گياه صبر آمده است) .

شربت ريوند: ريوند u200a١٠٠u200a واحد، آب u200a۵٠٠u200a واحد و قند u200a١٠٠٠u200a واحد. ريوند را نيمكوب كرده و مدت u200a١٢u200a ساعت در آب مىخيسانند و با فشار از پارچهاى گذرانيده با كاغذ صاف مىكنند و صافشده را با قند حل كنند و هربار u200a٣٢u200a-u200a١۶u200a گرم از اين شربت بنوشند.

شربت مركب ريوند: ريشۀ خشك كاسنى u200a٢٠٠u200a گرم، برگ خشك كاسنى u200a٣٠٠u200a گرم، برگ شاهتره u200a١٠٠u200a گرم، برگ سرخس نر u200a١٠٠u200a گرم، ميوۀ كاكنج u200a۵٠u200a گرم، دارچينى u200a٢٠u200a گرم، صندل سفيد u200a٢٠u200a گرم، قند u200a٣٠٠٠u200a گرم و آب مقطر به اندازه كافى.

ريوند و دارچين و صندل را نرم بكوبند و u200a١٠٠٠u200a گرم آب با حرارت u200a٨٠u200a درجۀ سانتى گراد روى آنها ريخته مدت u200a۶u200a ساعت بگذارند دم بكشد و با فشار از پارچه گذرانيده با كاغذ صاف كنند و در مقابل هر ده واحد از اين مايع صاف شده u200a١٨u200a واحد قند در حالت سردى حل كنند و از طرف ديگر ساير مواد را نرم كوبيده و در u200a۵٠٠٠u200a گرم آب جوش مخلوط كنند و بگذارند u200a١٢u200a ساعت دم بكشد و با فشار از پارچه گذرانيده يا با كاغذ صافى صاف نموده و آن را با باقيماندۀ قند، شربت سازند و هنگام قوام، شربت اول را داخل نمايند. اين شربت را كه شربت مركب ريوند و كاسنى نيز مىنامند براى مسهل اطفال خيلى مفيد است و در هربار يك قاشق چاىخورى u200a٣u200a-u200a٢u200a بار در روز مصرف مىشود. براى بزرگسالان u200a۴٠u200a-u200a١٠u200a گرم آن مصرف مىشود.

قرص ريوند:u200a٣٢u200a گرم گرد نرم ريوند را با u200a٣۴۵u200a گرم قند نرم كوبيده با مقدار كافى از يك لعاب بهدانه قرصهاى u200a۶u200a دسىگرم بسازند. مقدار خوراك از u200a۶u200a-u200a۵u200a عدد قرص است.

تهيه جوشانده براى ديسانترى وبايى: ريوند نيمكوب u200a۴u200a گرم، تارتر u200a٣٠u200a گرم جو u200a۶٠u200a گرم، آب u200a٢۵٠٠u200a گرم را مخلوط كرده بجوشانند تا u200a٢٠٠٠u200a گرم باقى بماند و صاف كنند و براى رفع اسهال خونى وبايى فنجان فنجان ميل كنند.

عصارۀ ريوند طبق كدكس: ريوند چينى نيمكوب u200a١u200a واحد و آب مقطر u200a٨u200a واحد، ريوند را در u200a۵u200a واحد آب به مدت u200a١٢u200a ساعت بخيسانند و با فشار از پارچه بگذارنند و تفاله را در باقىماندۀ آب بخيسانند و آن را با فشار صاف كنند و دو قسمت صاف شده را مخلوط كرده بگذراند تهنشين شود و صاف روى آن را برداشته در حمام ماريه ) Bain marie( به غلظت عصارۀ نرم قوام آورند. مقدار مصرف اين عصاره براى تقويت معده u200a۵٠u200a سانتىگرم تا يك دسىگرم و براى مسهل از u200a٢u200a دسىگرم تا يك گرم است.

ريواس معمولى

گياه ريواس ) Rheum Ribes L. ( داراى دمبرگ ضخيم به پهنى چند سانتىمتر و به قطر u200a٢u200a-u200a١u200a سانتىمتر است و پوست آن سبزرنگ و قسمت تحتانى متصل به ريشۀ گياه سفيد و كمى بنفش است. مغز آن سفيد با طعم گس و ترش و آبدار مىباشد. قسمت خوردنى ريواس در حقيقت دمبرگ ضخيمشدۀ گياه است. طبق نظر حكماى طب سنتى ريواس سرد و خشك است و خواص آن قابض، مقوى معده و كبد اشخاص گرممزاج است. محرك اشتها و قاطع صفرا و تشنگى و دلبههمخوردگى و مسكن حدت صفرا و خون و صافكنندۀ صفرا و خون است براى رفع مستى و خمار و وسواس و براى بواسير نافع است. براى حصبه و اسهال گرم صفراوى و يرقان و تبهاى گرم صفراوى مفيد است. عصارۀ آن براى تقويت ديد چشم و ضماد آن با آرد جو براى بادسرخ مفيد است.

در اشخاص سردمزاج براى سينه و براى قوۀ باه مضر است و ايجاد قولنج مىنمايد، براى رفع آن بايد از شربت عود و انيسون و عسل استفاده شود.

در هر يكصد گرم ريواس خام مواد زير موجود است:

آب u200a٩۴u200a گرم، پروتئين u200a۶u200a/u200a٠u200a گرم، چربى u200a١u200a/u200a٠u200a، هيدرات كربن (بيشتر قند)u200a٣u200a گرم، كلسيم u200a٩۶u200a ميلىگرم، فسفر u200a١٨u200a ميلىگرم، آهن u200a٨u200a/u200a٠u200a ميلىگرم، سديم u200a٢u200a ميلىگرم، پتاسيم u200a٢۵١u200a ميلىگرم، ويتامين A 100 Iu ، تيامين u200a٠٣u200a/u200a٠u200a ميلىگرم، رايبوفلاوين u200a٠٧u200a/u200a٠u200a ميلىگرم، تياسين u200a٣u200a/u200a٠u200a ميلىگرم، ويتامين C 9 ميلىگرم.

در هريك صد گرم ريواس پخته كه به آن شكر اضافه شده باشد:

آب u200a۶٢u200a گرم، پروتئين u200a۵u200a/u200a٠u200a گرم، چربى u200a١u200a/u200a٠u200a گرم، هيدراتهاى كربن (بيشتر قند) u200a٣۵u200a گرم، كلسيم u200a٧٨u200a ميلىگرم، فسفر u200a١۵u200a ميلىگرم، آهن u200a۶u200a/u200a٠u200a ميلىگرم، پتاسيم u200a٢٠٣u200a ميلىگرم، ويتامين A 80 Iu ، تيامين u200a٠٢u200a/u200a٠u200a ميلىگرم، رايبوفلاوين u200a٠۵u200a/u200a٠u200a ميلىگرم، نياسين u200a٣u200a/u200a٠u200a ميلىگرم و ويتامين C 6 ميلىگرم.