علف چشمه

در آذربايجان «بولاغاوتى» در نائين «سلماچو» ، در خرقان «كورتين» و در ساير مناطق «آب تره» ، «علف چشمه» ، «بولاغاوتى» ، «بولاغاودى» ، «بالاغوتى» و در كتب طب سنتى با نامهاى «جرجير آبى» ، «ذرة الماء» ، «قرة العين» نامبرده مىشود. (قرة العين به گياهان ديگرى كه آبى هستند نيز مىگويند) . به فرانسوى Cresson de fontaine وCress on d'eau و به انگليسى Water cress گفته مىشود. گياهى است از خانوادۀ Cruciferae نام علمى آنNasturtium officinale R. Br. و مترادفهاى آن Nasturtium fontanum Aschers. و Sisymbrium nasturtium aquaticum L. و Rorippa nasturtium-aquaticum Schinz et Thell. نيز از طرف گياهشناسان مختلف نامگذارى شده است.

مشخصات

گياهى است پايا و آبزى و معمولا در چشمهسارها و مجارى آب باريك و گاهى در باتلاقها مىرويد. داراى ساقهاى خزنده است كه از نقاط مختلفۀ آن ريشههاى كوچك و سفيد خارج مىشود. گلهاى آن سفيد خوشهاى است تكثير آن از طريق بذر يا كاشت قطعات ريشهدار ساقه آن انجام مىشود، ولى در محل كاشت بايد مرتبا آب جارى و زلال بگذرد. براى پرورش بايد كرتهاى كمى گودى به طول u200a۵٠u200a-u200a۴٠u200a متر و عرض u200a۴u200a-u200a٣u200a متر آماده نمود و در آن كاشت. براى اينكه طعم گياه مطبوع و رشد آن كافى باشد در اين گودالها بهطور متوسط در هر ثانيه بايد حدود u200a۵٠u200a-u200a۴٠u200a ليتر آب جارى داخل و خارج شود و بسته به نوع و جنس خاك بايد براى تقويت آن با دادن كود كافى كمك شود.

در شرايط اقليمى نواحى معتدل ايران بذر را مىتوان در اسفند يا فروردين يا كمى ديرتر در سطح كرتهاى گود آماده شده، پاشيد. چون بذر خيلى ريز است معمولا براى يكنواختى بذركارى آن را با ماسه خشك مخلوط مىكنند و مىپاشند. روش عمل از اين قرار است كه در فروردين در گودالها را آب مىكنند، پس از مدت كوتاهى آب را قطع نموده و بذر را در گل مىپاشند و بعد از اينكه گياه جوانه زد و رشد آن كافى شد جريان آب منظم را بتدريج و با ملايمت برقرار مىسازند، بهطورى كه بذرها شسته نشود و گياه جوان كنده نشود و اگر از قطعات ريشهدار ساقه براى تكثير استفاده مىشود آن را مىتوان در مردادماه كشت نمود و پس از اينكه در خاك مستقر شده و اعضاى هوايى آنها رشد نمود كمكم آب را وارد كرت كرد. جريان آب بايد طورى بولاغاوتى يا علف چشمه

باشد كه به عمق u200a۴u200a-u200a٣u200a سانتىمتر سطح كرت را آب فراگيرد. علف چشمه به طور خودرو در اغلب جريانهاى آب مناطق مختلف در ايران در راه كرج، چالوس، ارتفاعات سياهبيشه، اطراف تهران، رى و در مناطق شمال در گيلان، آذربايجان، شيراز، بوشهر مىرويد. معمولا u200a۴u200a-u200a٣u200a هفته پس از كاشت قطعات ريشهدار، مىتوان بهرهبردارى را آغاز كرد.

تركيبات شيميايى

از نظر تركيبات شيميايى در گياه وجود گلوكوزيد و اسانس روغنى و در هر u200a١٠٠u200a گرم گياه خشك u200a٠١٢u200a/u200a٠u200a ميلىگرم ارسنيك تأييد شده است. گلوكوزيد آن گوگرددار به نام گلوكوناستورتين ^u200a١u200aمىباشد و مواد معدنى آهن، يد، كلسيم، . . . و ويتامينها در آن يافت مىشود.

طبق بررسىهاى شيميايى در هريك صد گرم برگ و ساقۀ تازۀ علف چشمه در حدود u200a٧٩u200a ميلىگرم ويتامين C ،4900 واحد بين المللى ويتامين A ،u200a٢٨٢u200a ميلىگرم پتاسيم،u200a۵٢u200a ميلىگرم سديم،u200a٧u200a/u200a١u200a ميلىگرم آهن،u200a۵۴u200a ميلىگرم فسفر،u200a١۵١u200a ميلىگرم كلسيم و u200a٢u200a/u200a٢u200a ميلىگرم پروتئين وجود دارد. بنابراين از نظر ويتامين C و كلسيم قوىتر از ترهتيزك و در رديف سبزيجات غنى از ويتامين C و كلسيم است، ضمن اينكه مقدار آهن آن نيز قابل توجه است.

خواص-كاربرد

گياه علف چشمه در مجموعه فارماكوپه اغلب كشورهاى دنيا يك نبات طبى منظور مىباشد. در كشورهاى چين و هندوچين و اندونزى از سوپ آنكه با گوشت خوك تهيه مىكنند براى رفع سرفههاى حادث از ناراحتى ريه و تورم و جراحتهاى گلو مصرف مىشود و به عنوان مدر و ضد اسكوربوت يعنى براى رفع عوارض كمى ويتامين C استعمال مىشود. اسانس گوگردى ازتدار آن (سولفو نايتروجىناس) ^u200a٢u200aمحرك خوبى است و براى كمك به هاضمه عامل مؤثرى مىباشد.

از نظر طبيعت طبق نظر حكماى طب سنتى گرم و خشك مىباشد و مصرف آن گرمكنندۀ بدن و اشتهاآور است و نفخ و باد را تحليل مىبرد و خونروى از هر عضوى را متوقف مىكند. مدر بول و حيض است و ترشح ادرار را زياد مىكند و قاعدهآور است و براى خرد كردن سنگ كليه خيلى مؤثر است. اگر تازه يا پختۀ آن خورده شود براى تحليل نفخ و بادهاى غليظ معده و رودهها و باز كردن گرفتگىها و انسداد و گرم كردن معده و كمك به هضم غذا و خرد كردن سنگ كليه و ازدياد ادرار و سرخ نمودن رنگ رخسار و كاهش درد پهلو و كاهش دردهاى طحال و دلپيچه و زخم روده نافع است.

مصرف علف چشمه تببر و ضد كرم است و در بيمارى قند تأثير مثبت و شفابخش دارد. خلطآور است و در بيماريهاى مزمن ريه و برونشيتهاى مزمن و بيمارىهاى مجارى ادرار و استسقا مفيد است. در موارد روماتيسم و نقرس نتايج شفابخشى مىدهد. مقدار قند را در ادرار مبتلايان به قند كاهش مىدهد. در استعمال خارج لهشده گياه براى زخمهاى اسكوربوتى ^u200a١u200aنتيجه التيامدهنده دارد. علف چشمه حتى الامكان اگر به صورت خام و تازه مصرف شود حد اكثر خواص آن منعكس مىگردد.

مضار آن: به سبب تركيبات گوگردى كه دارد مصرف آن در بعضى اشخاص ايجاد تشنجهاى دردناك مثانه و در برخى موارد عدم دفع ادرار مىنمايد. در زنان باردار نيز مصرف آن ممكن است موجب تشنج در رحم و در نتيجه سقط جنين شود.

اگر عصارۀ گياه مصرف مىشود مقدار خوراك آن در حدود u200a١٠٠u200a گرم در روز است كه مخلوط با شير يا جوشاندههاى سردشده خورده شود. دمكردۀ آن u200a۵٠u200a-u200a٣٠u200a گرم گياه در هزار گرم آبجوش در ظروف سربسته دم شود كه اسانس آن خارج نشود و بههرحال دمكرده اثرش كمتر از شكلهاى سرد آن است، زيرا در اثر حرارت مقدارى از مواد عامل آن از دست مىرود. ولى در هر صورت بايد توجه شود كه در شكل سرد آن چون گياه در آب غوطهور است شايد آلودگىهايى داشته باشد كه ممكن است موجب عوارض و ناراحتىهايى بشود لذا بايد سبزى خام آن ضد عفونى و از عدم آلودگى آن اطمينان حاصل شود و يا بههرحال ناچار از دمكردۀ آن استفاده شود.

شربت بولاغاوتى: براى تهيه شربت بولاغاوتى نيم ليتر عصارۀ آن را گرفته با در حدود يك كيلوگرم شكر مخلوط و در آن حل نمايند. از اين شربت تا u200a١٠٠u200a گرم در روز مىتوان خورد (البته در مواردى كه خوردن شكر براى بيمار از ساير جهات مجاز باشد)

بولاغاوتى كاذب-بولاغاوتى وحشى

گياه ديگرى است كه طعمى شبيه بولاغاوتى دارد بهطورى كه معمولا آن را هم مىتوان بهطور خام در سالاد مانند بولاغاوتى مصرف نمود و چون در ايران مىرويد به شرح آن مبادرت مىشود.

به فرانسوى Cresson batard و Cresson sauvage و Faux cresson de fontaine و به انگليسى Marsh wort گفته مىشود. گياهى است از خانوادۀ Umbelliferae نام علمى آن Apium nodiflorum) L. (Lag. و مترادف آن Sium nodiflorum L. مىباشد.

مشخصات

گياهى است چندساله، علفى، كوچك به بلندى حدود يك وجب. خزنده است و در كنار چشمهها و مردابها و اغلب مخلوط با بولاغاوتى اصيل مىرويد. برگهاى آن مركب فرد داراى u200a۶u200a-u200a٣u200a جفت برگچه تخممرغى، دراز، نوكتيز و دندانهدار و يك برگچه انتهايى. گلهاى آن سفيد كثيف. ميوۀ كوچك، تخممرغى به طول u200a٢u200a-u200a١u200a ميلىمتر. اين گياه در اروپا، افريقاى شمالى مىرويد. در ايران در نقاط مرطوب و كنار آبها و چشمهها در مناطق لرستان در بيشه و در اطراف تبريز مىرويد.

خواص-كاربرد

طعم آن شبيه بولاغاوتى است و خواص آن نيروبخش و قاعدهآور و مدر است و براى سنگ كليه و صاف شدن ادرار مفيد است و اسراف در خوردن آن ممنوع است زيرا داراى يك الكالوئيد كمى سمى است و مصرف زياد آن مسموم مىكند. در موقع چيدن و جمعآورى بولاغاوتى بايد دقت شود كه مخلوط با اين گياه چيده نشود. زيرا اين گياه بايد جداگانه و با احتياط مصرف شود.