ريحان

به فارسى «ريحان» و «نازبو» و در كتب طب سنتى با نامهاى «شاهسفرم» و «صعتر هندى» و «سلطان الرياحين» آمده است. به عربى «ضيمران» كه در اصل «ضميران» است و «ريحان الملك» ناميده مىشود. به فرانسوى Petit basilic و Basilic و به انگليسى Basil و Sweet گفته مىشود. گياهى است از خانوادۀ Labiatae جنس Ocymum ياOcimum نام علمى آن Ocimum basilicum L. و مترادفهاى آن:

Ocimum caryophyllatum Roxb. و Ocimum Pilosum Willd. و O. menthaefolium Benth.

است. رقم سرخرنگ ريحان را در كتب طب سنتى با نام «حماحم» ذكر كردهاند.

مشخصات

گياهى يكساله به بلندى u200a۶٠u200a سانتىمتر است. گلهاى آن كوچك مايل به سبز يا ارغوانى و يا سفيد مىباشد پشت برگهاى آن سبز خاكسترى و روى برگهاى جوان آن سبز روشن به شكل بيضى، نوكتيز با دندانههاى ريز و معطر است. تخم آن سياه، ريز كمى زبر مىباشد. تكثير آن با كشت تخم آن بسادگى انجام مىشود. ريحان بومى فلات ايران است و در ايران و افغانستان بهطور خودرو مىرويد ولى عملا توليد فعلى آن در ايران صددرصد از پرورش و كشت آن در مزارع حاصل مىشود. در ايران به طور وحشى در اطراف تهران، همدان، خراسان، در u200a٢٣٠٠u200a متر ارتفاع از سطح دريا و در كرمانشاه، در ارتفاعات u200a١۵٠٠u200a مترى و در خرمشهر و بلوچستان و در آذربايجان در اطراف تبريز مىرويد.

تركيبات شيميايى

از نظر تركيبات شيميايى در اسانس گياه ريحان سبز مواد اوسيمن ^u200a١u200a، پىنن ^u200a٢u200a، ترپنهايدرت ^u200a٣u200a، سينئول ^u200a۴u200a، و متيل چاويكول ^u200a۵u200a، لينالول ^u200a۶u200a، آنتول ^u200a٧u200a، اوژنول ^u200a٨u200a، [والنزوئلا]، استراگول ^u200a٩u200a[واناستىنيس-كروزمان]، تىمول ^{u200a١٠u200a}، سيترال ^{u200a١١u200a}و كامفور ^{u200a١٢u200a}وجود دارد [شواليه].

در گزارش بررسى ديگرى، تركيبات شيميايى ريحان چنين بيان شده است:

گياه داراى اسانس روغنى فرار است. گياه تازه در حال گل كردن اسانسى دارد كه شامل تعدادى الكل نظير لينالول كه u200a۶۵u200a درصد اسانس را تشكيل مىدهد و به علاوه در اسانس آن سينئول و اوژنول و سسكىترپن ^{u200a١٣u200a}و دى-ترپن ^{u200a١۴u200a}يافت مىشود. گياه رسيده در حدود u200a۴u200a/u200a٠u200a درصد اسانس روغنى فرار دارد. برگهاى آن در حدود u200a۵u200a/u200a٠u200a درصد اسانس دارد كه شامل u200a۶u200a/u200a۵۶u200a درصد متيل سينامات ^{u200a١۵u200a}و 36/4 درصد ال-لينالول ^{u200a١۶u200a}و u200a٨٠u200a درصد ترپينن ^{u200a١٧u200a}است. [ G. I. M. P. ]

در فيليپين مانند ساير مناطق خاور دور استفاده مىشود. در هندوستان از گل ريحان به عنوان بادشكن و مدر استفاده مىكنند. تخم آن را كه لعابدار است به صورت دمكرده در موارد سوزاك و اسهال خونى و اسهال مزمن مىخورند. از شيرۀ برگهاى آن مخلوط با عسل در موارد خناق ) Croup( استفاده مىشود.

گونۀ ديگرى از ريحان به نام Ocimum sanctum L مىباشد. اينگونه در مناطق مختلفۀ آسيا كاشته مىشود و شايد هم بهطور خودرو مىرويد. بومى جزاير اوقيانوسيه است. در چند گزارش آمده است كه در جنوب ايران در بلوچستان نيز بهطور وحشى مىرويد. گياهى است چندساله برگهاى آن كركدار، بيضىشكل و دندانهدار است.

از نظر تركيبات شيميايى در گزارش در ]M. P. E. SE. A[ چنين آمده است:

داراى اسانس روغنى فرار است كه شامل متيل چاويكول، سينئول، لينالول، متيل هومو انيسيك اسيد ^u200a١u200a، كاريوفيلن ^u200a٢u200a، اوژنول، اوژنول متيل اتر ^u200a٣u200aو كارواكرول ^u200a۴u200aمىباشد [والنزوئلا]. در لعاب دانههاى آن مواد هكزورونيك اسيد ^u200a۵u200a، پنتوز ^u200a۶u200a، خاكستر مشخص شده و پس از هيدروليز معلوم شده كه داراى كسيلوز ^u200a٧u200aمىباشد وجود دارد.

[اينگل و بهايد].

در گزارش ديگرى آمده است كه برگهاى اين ريحان داراى u200a٧u200a/u200a٠u200a درصد اسانس روغنى فرار است كه شامل u200a٧١u200a درصد اوژنول u200a٢u200a/u200a٣u200a درصد كارواكرول و u200a٢٠u200a درصد متيل اوژنول و u200a٧u200a/u200a١u200a درصد كاريوفيلن است.

از نظر خواص و كاربرد گونه O. sanctum معروف است كه كمى تببر و بادشكن است و براى قطع اسهال بچهها مؤثر است. از تخم آن براى معالجه بيمارىهاى كليه استفاده مىشود [تئوبالد]. در هندوچين دمكرده يا جوشاندۀ آن براى آفتابزدگى و وبا و خونريزى از بينى و استسقا به كار مىرود و ضمنا در برخى آفتابزدگىها و تبهاى شديد تخم آن را مىسوزانند و از دود آن براى كمك به تنفس بيمار استفاده مىكنند.

شاخههاى سبز و تازۀ اين ريحان را براى تسكين سردرد روى شقيقهها مىگذارند [فوكود]. از لعاب نرمكنندۀ دانههاى آن براى بيرون آوردن گرد و خاك و خاكستر از چشم استفاده مىشود [پتلو]. در شبهجزيرۀ مالايا از دمكردۀ برگهاى آن براى معالجۀ اختلالات خفيف جهاز تنفسى و بىنظمى عادت ماهانه استفاده مىكنند و در استعمال خارجى براى بيمارىهاى پوست، سردرد و گوشدرد به كار مىرود [فورتادو]. از شيرۀ گياه مانند روغن ماليدنى در موارد روماتيسم استفاده مىشود.

در اندونزى از برگهاى معطر گياه در آب گرم حمام ريخته و به عنوان مسكن و خنككننده براى آرامش اعصاب استفاده مىشود. ضمنا بهطور كمپرس روى اعضاى ورمكرده مىگذارند. از جوشاندۀ ريشه و برگهاى گياه داروى مخصوصى براى معالجۀ سوزاك درست مىكنند.

در هندوستان از برگهاى آن بهمنزله داروى نرمكنندۀ سينه و از شيرۀ برگهاى آن به عنوان تببر و معرق و محرك و داروى سينه در مورد نزله و برونشيت استفاده مىشود و چند قطره از آن را در گوش براى رفع گوشدرد مىريزند. از دمكردۀ برگهاى آن براى تقويت معده در موارد اختلالات گوارشى بچهها و در مورد ناراحتىهاى كبدى استفاده مىشود.

گرد برگهاى خشك آن را در موارد بيمارى اوزنا ^u200a١u200a(آماس غشاى مخاطى بينى كه همراه با دفع آب بينى بدبو و متعفن است) در داخل بينى مىپاشند. تخم لعابدار و نرم كنندۀ آن را در موارد اختلالات مجارى ادرار و تناسلى مىخورند.

جوشاندۀ ريشه گياه را به عنوان معرق در موارد تبهاى مالاريايى مىخورند. برگها و ساقههاى تازۀ آن را له كرده و روى محل گزش پشه مىگذارند و از اسانس آن به عنوان ضدعفونىكننده و حشرهكش و فراردهندۀ حشره بويژه در موارد شروع بيمارى تيفوس استفاده مىشود و ضد باسيلوس تايفوزوس ^u200a٢u200aاست.