خرفه

به فارسى «تورك» و «خرفه» و در كتب طب سنتى با نامهاى «بقلة الحمقاء» و «بقلة اللينه» و «بقله مباركه» و «بقله فاطمه» و «بقلة الزهرا» ناميده مىشود. به فرانسوى آن را Pourpier و Pourpier Commun و به انگليسى Common Purslane,Purslane گفته مىشود.

گياهى است از خانوادۀ Portulacaceae نام علمى آن Portulaca oleracea L. مىباشد.

مشخصات گياه

گياهى است يكساله كه وحشى آن خزنده با ساقههاى خوابيده كمى قرمز و با برگهاى دايرهاى گوشتى كه دور گلهاى كوچك زردرنگ آن ظاهر مىشوند نوع پرورشى آن با ساقههاى ضخيم گوشتى سرخرنگ قايم كه بلندى آن u200a۴٠u200a-u200a١٠u200a سانتى متر است برگهاى آن گوشتى كلفت با كركهاى كوتاه تخم آن سياه كوچك. وحشى آن معمولا در مناطق معتدله دنيا همه جا و در نواحى سايهدار مرطوب در مزارع و موستانها و حاشيه درياچهها مىرويد. در ايران معمولا كاشته مىشود، ولى بهطور وحشى نيز در مناطق شمالى ايران در اطراف رشت، لاهيجان، اطراف تهران، تفرش، اراك و ساير نواحى مىرويد تكثير آن از طريق كاشت بذر آن صورت مىگيرد و بذر آن را مستقيما در مزرعۀ اصلى در ماههاى ارديبهشت تا تيرماه مىكارند خاك مزرعه بايد غنى باشد و چون احتياج به آب زياد دارد آبيارى آن بايد مرتبا صورت گيرد.

تركيبات شيميايى

از نظر تركيبات شيميايى در برگهاى گوشتى خرفه كه ضخيم و كلفت است علاوه بر مقدار زيادى آب (حدود u200a٩٠u200a درصد) مواد لعابى لزج و Pectin و كمى مواد چرب وجود دارد. در گياه تازه در حدود يك درصد و در گياه خشك در حدود 70 در صد Ku200a٢u200aO مىباشد كه اثر مدر بودن را به گياه خشك مىبخشد. در گزارش تجزيه ديگرى آمده است [ M. P. E. SE. A ]كه در خرفه تانن و املاح فسفات و مقدار خرفۀ سبز خرفه طلايى قابل ملاحظهاى منيزيم، آهن، آلومينيوم، منگنز، كلسيم، پتاسيم و سديم و يوريا ^u200a١u200aيافت مىشود.

در هريك صد گرم شاخه و برگ خرفه مواد زير وجود دارد (اعداد بالا مربوط به خام و اعداد پائين مربوط به خرفۀ پخته با آب كم است) :

آب u200a٩۴u200a/u200a٩٢u200a گرم، پروتئين u200a٢u200a/u200a٢u200a؟ ؟ ؟ ؟u200a٧u200a/u200a١u200a گرم، چربى u200a٣u200a/u200a٠u200a؟ ؟ ؟ ؟u200a۴u200a/u200a٠u200a گرم، هيدراتهاى كربن u200a٢u200a؟ ؟ ؟ ؟u200a۵u200a/u200a٢u200a گرم، كلسيم u200a٨۶u200a/u200a١٠٣u200a ميلىگرم، فسفر u200a٢۴u200a/u200a٣٩u200a ميلىگرم، آهن u200a٢u200a/u200a١u200a؟ ؟ ؟ ؟u200a۵u200a/u200a٣u200a ميلىگرم، ويتامين A u200a٢١٠٠u200a/u200a٢۵٠٠u200a Iu ، تيامين u200a٠٢u200a/u200a٠u200a؟ ؟ ؟ ؟u200a٠٣u200a/u200a٠u200a ميلىگرم، رايبوفلاوين u200a٠۶u200a/u200a٠u200a؟ ؟ ؟ ؟u200a١u200a/u200a٠u200a ميلىگرم، نياسين u200a۴u200a/u200a٠u200a؟ ؟ ؟ ؟u200a۵u200a/u200a٠u200a و ويتامين C 12/25 ميلىگرم.

خواص-كاربرد

خرفه از نظر طبيعت طبق نظر حكماى طب سنتى خيلى سرد و تر و داراى نيروى قابضه است و مدر مىباشد و معتقدند كه برگ و ساقه آن مسكن صفرا است و آن را قمع مىكند و حرارت خون و كبد و معده را تسكين مىدهد و براى تسكين حدت تبهاى گرم و صفراوى و تسكين عطش و كنترل ترشح ادرار در مورد بيمارى ديابت و رفع سردردهاى گرم مفيد است و خونروى از سينه و بهطور كلى خونريزى از هر عضوى را قطع مىكند و همچنين در مواردى كه چرك از سينه آيد قطع مىكند و براى خرد كردن سنگ مثانه و ازدياد ترشح بول مفيد است، يعنى مدر است و براى سرفه و سوزش مجراى ادرار و مثانه و رودهها و بواسير و نواسير و همچنين تسكين حرارت رحم و سوزش و درد آن مفيد است. حيض را قطع مىكند و براى بادسرخ نافع است تخم آن ضد كرم كدو مىباشد و عصارۀ ساقه و برگ آن براى بيمارىهاى كبد و بيمارىهاى كمى ويتامين C بسيار مفيد است البته كمتر از شاهى زيرا در خرفه تا حد u200a٢۵u200a ميلىگرم در u200a١٠٠u200a گرم برگ ويتامين C وجود دارد و به عنوان رژيم غذايى اشخاص مبتلا به اسكوروى ^u200a١u200aتجويز مىشود. مقدار خوراك از آب برگ و ساقۀ آن u200a۴٠u200a گرم كه با u200a٨u200a گرم نبات يا شكر مخلوط كرده و خورده مىشود. اگر آن را پخته و با كمى پياز و روغن سرخ نموده و بخورند براى قطع اسهال صفراوى و تقويت رودهها و تبهاى گرم بسيار نافع است بخصوص در فصلهاى گرم سال و براى اشخاص گرممزاج.

اگر برگ و ساقۀ سبز آن را مانند سالاد و با سركه بخورند براى درد كليه بسيار نافع است.

جويدن برگ آن به مقدار كم كندى دندان را رفع مىكند (كه مثلا از خوردن ميوۀ ترش و يا علت ديگرى ايجاد شده باشد) و زياد جويدن آن كندى دندان ايجاد مىنمايد. از عصارۀ آن براى التهابهاى گرم چشم با ماليدن در محل ملتهب استفاده مىشود. ضماد برگ و ساقۀ آن با روغن گلسرخ براى تسكين سردردهاى گرم و سوختگى آتش و ورمهاى گرم نافع است و با آرد جو براى جرب و حكه و ورم بيضهها و تخمك نافع است. ضماد برگ و ساقه آن بتنهايى براى تسكين حرارت اعضا و سوختگى آتش مفيد است و اگر بر معده و كبد گذارند براى تسكين حرارت آنها مفيد است و اگر با حنا تهيه شود و بر كف دست و پا گذارده شود براى حرارت و پيسىهاى دست و پا در صورت تكرار مفيد خواهد بود. ضماد ريشۀ آن براى زگيل قوىتر از ضماد گياه است. برگ و ساقۀ آن مقوى باه محرورين و اشخاص گرممزاج است و درعينحال در مورد اشخاص سردمزاج قوه باه را كم مىكند و اشتها را كاهش مىدهد و اسراف در خوردن آن نور چشم را نقصان مىدهد، اين قبيل افراد سردمزاج اگر بخواهند بخورند بايد با نعناع و كرفس و مصطكى باشد. مقدار خوراك از آب آن تا u200a١٠٠u200a گرم است و خاصيت تخم خرفه مانند آب خرفه است و گرد برگ و ساقۀ خشك آن براى زخمهاى دهان اطفال و زخمهاى نظاير آن نافع است و گرد آن براى طحال و معده اشخاص سردمزاج مضر است اگر u200a٢٠u200a گرم برگ خشك آن را نرم كوبيده با شكر و جلپ بخورند براى تبها و سرفههاى گرم بسيار نافع است، مقدار خوراك گرد آن تا u200a٢٠u200a گرم است. مشابه آن در اكثر موارد فوق اسفرزه است.

در مورد خواص خرفه در مدارك فنى منتشره در مغربزمين چنين آمده است:

خرفه در چين و هندوچين مصارف دارويى وسيعى دارد. از خرفه به عنوان خنك كننده، نرمكننده، جبرانكننده كمى ويتامين C و نيروبخش، التيامدهندۀ زخم و محلل ورم استفاده مىشود.

در مدارك زيادى خرفه به عنوان مدر معرفى شده است، ولى بررسىهاى دقيقتر حكما نشان مىدهد كه:

u200a١u200a: در مورد اشخاص سالم و اشخاصى كه كليۀ نرمال دارند، اثر مدر دارد.

u200a٢u200a: در مورد اشخاص با كليههاى ناراحت نيز در مواردى تا حدودى مدر است از جمله در مورد نفرىتيس ^u200a١u200aيا (ورم كليه) و پىىلىتيس ^u200a٢u200a(ورم كاليس كليه ^u200a٣u200a) تا حدودى مدر است.

در ده مدرك از مدارك طب سنتى معتبر آمده است كه مصرف خرفه براى معالجۀ اسهال خونى نافع است.

چىيو معتقد است كه خرفه براى سه نوع اسهال خونى كه در اثر باكترى ايجاد شده مفيد است ولى در مورد اسهال خونى آميبى يا آموبيك ديسانترى ^u200a١u200aبىاثر است.

[ليو]معتقد است كه مصرف جوشاندۀ خرفه كه كاملا خوب پخته شده و آب آن گرفته شده باشد براى معالجۀ اسهال خونى باسيلى يا باسيلرى ديسانترى ^u200a٢u200aبدون هيچ عوارض جانبى مفيد است.

خواص ديگر استعمال داخلى خرفه: براى اسهال مفيد است [رواوفوكود]و براى سوزاك و ترشحات سفيد مهبل نافع مىباشد. به عنوان ضد كرم براى معالجۀ اوكسيو ريس ^u200a٣u200aيا كرمهاى سفيد مفيد مىباشد [ريد]. مسهل ملايم است [اوكابه]. براى بچهها مسهل است. [بركيل و هانيف]. تصفيهكنندۀ خون است [هو]تببر است و ضد سم مىباشد [هاو].

در استعمال خارجى شيرۀ گياه يا لهشدۀ گياه براى تحليل ورم و تومور و التيام زخمهاى شديد سوختگى، بواسير، بيماريهاى پوستى (نظير خارش-جرب) تحليل آبسه، گزيدگى نيش حشرات، عقربگزيدگى و مارگزيدگى مفيد است. در موارد نيش حشرات و جانوران مصرف داخلى آن هم مؤثر است ولى البته در مورد زنان حامله نبايد مصرف شود. [چونكيائوچى و اوكابه]. در شبهجزيرۀ مالايا از عصارۀ گياه به عنوان مايعى براى شستوشوى چشم استفاده مىشود [هولمز و ريدلى]. در اندونزى از گياه براى ناراحتى سينه استفاده مىشود [بارلت]. در فيلىپين از برگها و سرشاخههاى آن به عنوان ضد خونريزى و براى قطع خونريزى استفاده مىشود [گررو و كوى زمبينگ]. گياه خرفه نوعى حشرهكش نيز مىباشد.

تحقيقات جديد دانشمندان نشان داده است كه در خرفه ماده شيميايى بسيار جالب بنام اسيد چرب اومگا-u200a٣u200a وجود دارد. اين همان چربى معروف است كه در روغن ماهى يافت مىشود و عامل مؤثّرى براى كاهش كلسترول و فشارخون است و از اين نظر كه اين گياه را در رديف گياهان ارزشمند ضد سرطان و ضد فشارخون قرار مىدهد و بعلاوه داراى مقدار قابل ملاحظهاى ويتامين C مىباشد كه آنهم از ضد اكسيدكنندههاست و ضد عوامل سرطانزا مىباشد.