چغندر

در كتب طب سنتى با نام عربى آن «سلق» ، «سلق» و «سلق» آمده است به فرانسوى Bette و به انگليسى Beet گفته مىشود. گياهى است از خانوادۀ Chenopodiaceae نام علمى آن Beta Vulgaris L. است.

واريتهاى كه براى برگهاى پهن آن كاشته مىشود Beta Vulgaris Var cicla كه به آن Swiss chard و Chard هم مىگويند.

مشخصات

بهطور كلى گياه چغندر چند نوع است:

u200a١u200a. چغندرى كه برگ آن مصرف مىشود و معمولا برگ چغندر گفته مىشود به فرانسوى Poiree و به انگليسى Chardگويند.

u200a٢u200a. چغندرى كه معمولا ريشۀ آن مصرف مىشود و برگ آن جنبۀ علوفه دام دارد و در مصرف غذاى انسانى كاربرد ندارد و به فرانسوى Betterave گويند و سه رقم است:

الف) چغندر لبو كه ريشه آن غدۀ گرد و شلغمى شكل است و به رنگهاى سرخ تيره مايل به سياه و يا سفيد مىباشد كمى شيرين است (u200a٨u200a-u200a۵u200a درصد) قند دارد و به مصرف غذايى به عنوان سبزى مىرسد و يا پخته آن به نام لبو خورده مىشود.

ب) چغندر علوفهاى كه ريشۀ آن دراز حجيم و شيرينى آن كم و محصول در هكتار آن زياد و به مصرف علوفۀ دامى مىرسد.

ج) چغندرقند كه ريشۀ آن مخروطى حجيم به رنگ زرد روشن و داراى مقدار زيادى قند است (u200a٢٠u200a-u200a١۵u200a درصد) و از آن در كارخانجات قند براى قندگيرى استفاده مىشود. از برگ تمام انواع چغندرهاى ريشهاى نيز به عنوان علوفه استفاده مىشود.

بوته چغندر

ب) سال دوم الف) سال اول

مشخصات

چغندر گياهى است دوساله داراى برگهاى پهن چيندار سبز تيره كه مستقيما از ريشه خارج مىشوند، ساقۀ گلدهنده در سال دوم يا بهطور كلى پس از ديدن يك دوره سرماى زمستانه به گل مىنشيند و ميوه مىدهد. دانههاى آن در اطراف شاخۀ گل دهنده مىرسند و در هر ميوه چند دانه وجود دارد. ميوههايى هستند كه فقط يك دانه بيشتر نمىدهند اين نوع را مونوژرم نامند.

اين گياه بطور وحشى در مناطق شمال غرب ايران ديده شده است و بهطور پرورشى در اغلب مناطق ايران كاشته مىشود.

تركيبات شيميايى

از نظر تركيبات شيميايى و مواد عامله در گياه و برگ چغندر ويتامين Bu200a١u200a و C به مقدار خوبى يافت مىشود. ريشه غدهاى نارس چغندر از نظر مقدار آهن و ويتامينها به خصوص ويتامين A غنىتر است.

بررسىهاى شيميايى ديگرى نشان مىدهد كه گياه چغندر داراى ساپونىزيد ^u200a١u200aو فيتوسترول ^u200a٢u200aو مواد چرب و بتائين ^u200a٣u200aو لوسين و تايروزين ^u200a۴u200aو ايزولوسين ^u200a۵u200aو آرژىنين و هيستيدين و فنيل آلانين و اورآز ^u200a۶u200aو سرانجام تايروزيناز ^u200a٧u200a[روا]مىباشد.

در هريك صد گرم قسمت قابل خوردن ريشۀ چغندر لبو مواد زير موجود است (اعداد بالا مربوط به خام و اعداد پايين مربوط به پخته با آب كم است) .

آب u200a٩٠u200a/u200a٨٧u200a گرم، پروتئين u200a١u200a/u200a١u200a؟ ؟ ؟ ؟u200a۶u200a/u200a١u200a گرم، مواد چرب u200a١u200a/u200a٠u200a؟ ؟ ؟ ؟u200a١u200a/u200a٠u200a گرم، مواد قندى و ساير هيدراتهاى كربن u200a٢u200a/u200a٧u200a؟ ؟ ؟ ؟u200a٩u200a/u200a٩u200a گرم، خاكستر u200a٧u200a/u200a٠u200a؟ ؟ ؟ ؟u200a١u200a/u200a١u200a گرم، كلسيم u200a١۴u200a/u200a١۶u200a ميلىگرم، فسفر u200a٢٣u200a/u200a٣٣u200a ميلىگرم، آهن u200a۵u200a/u200a٠u200a؟ ؟ ؟ ؟u200a٧u200a/u200a٠u200a ميلىگرم، سديم u200a۴٣u200a/u200a۶٠u200a ميلىگرم، پتاسيم u200a٢٠٨u200a/u200a٣٣۵u200a ميلىگرم، ويتامين A u200a٢٠u200a/u200a٢٠u200a واحد بين المللى، تيامين u200a٠٣u200a/u200a٠u200a؟ ؟ ؟ ؟u200a٠٣u200a/u200a٠u200a ميلىگرم و رايبوفلاوين u200a٠۴u200a/u200a٠u200a؟ ؟ ؟ ؟u200a٠۵u200a/u200a٠u200a ميلىگرم، نياسين u200a٣u200a/u200a٠u200a؟ ؟ ؟ ؟u200a۴u200a/u200a٠u200a ميلىگرم و ويتامين C 6/10 ميلىگرم.

و در هريك صد گرم برگ چغندر برگى مواد زير موجود است (اعداد بالا مربوط به برگ چغندر خام و اعداد زير مربوط به برگ چغندر پخته با آب كم مىباشد) .

آب u200a٩٣u200a/u200a٩١u200a گرم، پروتئين u200a٢u200a/u200a١u200a؟ ؟ ؟ ؟u200a۴u200a/u200a٢u200a گرم، چربى u200a٢u200a/u200a٠u200a؟ ؟ ؟ ؟u200a٣u200a/u200a٠u200a گرم، هيدراتهاى كربن u200a۶u200a/u200a٢u200a؟ ؟ ؟ ؟u200a٨u200a/u200a٣u200a گرم، كلسيم u200a٧٣u200a/u200a٨٨u200a ميلىگرم، فسفر u200a٢۴u200a/u200a٣٩u200a ميلىگرم، آهن u200a٨u200a/u200a١u200a؟ ؟ ؟ ؟u200a٢u200a/u200a٣u200a ميلىگرم، سديم u200a٨۶u200a/u200a١۴٧u200a ميلىگرم، پتاسيم u200a٣٢١u200a/u200a۵۵٠u200a ميلىگرم، ويتامين A u200a۵۴٠٠u200a/u200a۶۵٠٠u200a Iu ، تيامين u200a٠۴u200a/u200a٠u200a؟ ؟ ؟ ؟u200a٠۶u200a/u200a٠u200a ميلىگرم، رايبوفلاوين u200a١٢u200a/u200a٠u200a؟ ؟ ؟ ؟u200a١٧u200a/u200a٠u200a ميلىگرم، نياسين u200a۴u200a/u200a٠u200a؟ ؟ ؟ ؟u200a۵u200a/u200a٠u200a ميلىگرم و ويتامين C 16/32 ميلىگرم و كمى اسيد فوليك ^u200a١u200a.

شاخۀ گلدار چغندر

خواص-كاربرد

چغندر بهطور كلى بندآورندۀ خون و مقوى معده و براى معالجه اسهال خونى مفيد است. ريشۀ چغندر ضد سرفه است.

چينىهاى قديم ريشۀ چغندر را به عنوان مقوى براى زنان به كار مىبردند و معتقد بودند كه در ريشۀ چغندر هورمنهاى جنسى زن يافت مىشود. [ريد].

در هندوچين شيرۀ برگهاى تازه چغندر براى معالجۀ اسهال خونى به كار مىرود [كروست و پتلو]. در هندوستان از بذر چغندر به عنوان خنككننده و معرق استفاده مىشود. برگهاى لهشدۀ چغندر براى التيام سوختگى پوست به كار مىرود.

ريشۀ چغندر از نظر طبيعت طبق نظر حكماى طب سنتى معتدل است و حرارت آن كمى مىچربد و كمى قابض. نوع سياه آن با قبض بيشتر و نوع سفيد آن محلل است. خواص آن محلل است و بازكنندۀ گرفتگىها و انسداد مجارى. خوردن ريشه چغندر شكم را بند مىآورد و نفاخ است و ملين و بهترين قسمتهاى چغندر از نظر دارويى برگ آن است و دمهاى برگ آن از غدۀ ريشۀ آن بهتر و نافعتر است.

خوردن برگ پختۀ آن براى رفع رعشه و تحريك قواى جنسى نافع است، بخصوص اگر برگها با دنبالۀ قرمزرنگ آن خورده شود و اگر با سركه و خردل خورده شود براى بازكردن گرفتگىهاى طحال و تحليل ورم طحال مؤثر است و درد كليه و مثانه و امراض مقعد را تسكين مىدهد و آب برگ آن اگر با داروهاى مسهل خورده شود.

براى خارج ساختن بلغم كمك مىكند و درد مفاصل و نقرس را تسكين مىدهد و اگر آب برگ نيمگرم آن را با عسل و روغن بادام مخلوط و چند قطره آن را در گوش بريزند درد گوش را تسكين دهد. ضماد آب برگ نيمگرم آن با بورۀ ارمنى براى جلوگيرى از ريختن مو و استسقا مفيد است و اگر با آب برگ آن و يا با آب برگ پختۀ آن حقنه شود براى درد روده و بيرون آمدن مقعد نافع است و گذاردن دست و پا در آب پختۀ برگ آن بهطور مكرر براى رفع ترك و شقاق كه در اثر سرما به دست و پا عارض شود مفيد است. ماليدن برگ پختۀ آن پس از سرد شدن روى پوست براى سوختگى آتش و سوختگى در اثر آبجوش و بادسرخ نافع است.

چغندر و برگ آن مضر معده است و اسراف در خوردن آن قىآور و موجب سوزاندن خون است و دلپيچه ايجاد مىكند، از اين نظر بهتر است با عدس پخته شود و با خردل و يا آبغوره خورده شود.