جعفرى

گياهى است كه در كتب فارسى به نام «دينار رويه» و در كتب طب سنتى با نامهاى «حزاء» و نوعى «فطراساليون» و «كرفس مغدونس» و «مغدونس» و «مغدانوس» و «بغدونس» نامبرده مىشود. به فرانسوى Persil و به انگليسى Parsleyگفته مىشود. از خانواده چتريان Umbelliferae و نام علمى آن Petroselinum crispum) Mill(. Nym.

eX A. W. Hill و مترادفهاى آن Apium petroselinum L. و Petroselinum sativum Hoffm.

و petroselinum hortense Hoffm. و Petroselinum vulgare Hill از طرف گياهشناسان مختلف نامگذارى شده است.

مشخصات

جعفرى گياهى است علفى دوساله ادويهاى، بسيار معطر داراى برگهاى با بريدگى به رنگ سبز و پرپشت كه در قسمت فوقانى ساقه به شكل نوارهاى بريده باريك درمىآيد. ساقههاى گلدهندۀ آن به بلندى u200a٧٠u200a-u200a۶٠u200a سانتىمتر كه در انتهاى آنها گلهاى ريز سبزرنگ به صورت چتر مركب ظاهر مىشود. ميوۀ آن خاكسترى داراى سه پهلو است. قدرت ناميۀ آن حد اكثر u200a۴u200a-u200a٣u200a سال دوام دارد.

تكثير آن از طريق كاشت بذر صورت مىگيرد. به اين ترتيب كه اگر منظور برداشت برگ سبز آن باشد در اسفند يا اوايل بهار بذر كاشته مىشود و تا مرداد هم مىتوان كاشت كه در اين صورت حصول برگ آن به تأخير مىافتد و اگر منظور برداشت دانۀ آن است معمولا در شهريور كاشته مىشود كه گياه دورۀ سرماى زمستان را ديده و ظرف بهار و تابستان سال بعد به بذر بنشيند و ثمر آن برداشت شود. در مناطق خيلى سرد در زمستان به برگ آن لطمه وارد مىشود. مزرعه بايد شخم عميق خورده و خوب كود داده شود. بذر را روى خطوطى به فاصله u200a۶٠u200a-u200a۵٠u200a سانتىمتر و در عمق u200a١u200a سانتىمتر مىكارند. فاصلۀ بوتهها روى خطوط بعدا بايد با تنك كردن به u200a٣٠u200a-u200a٢٠u200a سانتىمتر برسد.

جعفرى معمولا در سال دوم بذر مىدهد. محصول زمستانى برگ جعفرى چون خيلى كم كاشته مىشود، بسيار طرف توجه است. بذر جعفرى خيلى سخت است و به اين علت در شروع كاشت خيلى دير جوانه مىزند شايد تا u200a٢٠u200a روز طول بكشد بنابراين معمول است قبل از كاشت به منظور تسريع در جوانه زدن بذر را براى مدت u200a٢۴u200a ساعت در آب خيس مىكنند و پس از آن از آب بيرون آورده پهن مىكنند كه بادى بخورد و رطوبت سطحى آن برود كه پخش آن براى كاشت ممكن شود و آن را مىكارند.

در بعضى كشورها تخم جعفرى را در اوايل بهار در خزانه مىكارند و پس از u200a۶u200a هفته نهالهاى جوان كه چندبرگه شدهاند در مزرعه اصلى روى خطوطى به فاصلۀ u200a۴٠u200a-u200a٣٠u200a سانتىمتر و فاصلۀ بوتهها روى خطوط u200a١۵u200a-u200a١٠u200a سانتىمتر مىكارند به اين ترتيب در حدود u200a۶u200a كيلوگرم بذر براى هر هكتار كافى خواهد بود.

جعفرى در اغلب مناطق دنيا كاشته مىشود. در ايران نيز عملا در تمام مناطق كشور مىكارند. در شاهرود نيز بهطور خودرو مىرويد.

تركيبات شيميايى

برگ جعفرى و تخم جعفرى هر دو داراى اسانس مىباشند كه از طريق تقطير با بخار گرفته مىشود. اسانس برگ جعفرى اسانس بسيار مطبوع و معطر است و در مواردى كه منظور استفاده از عطر جعفرى براى غذاها مىباشد به كار مىرود ولى اسانس تخم آن كمى بوى تلخ دارد و با اسانس برگ جعفرى كمى متفاوت است.

متأسفانه اسانس برگ جعفرى كه خيلى مرغوب و مورد توجه است، خيلى كم است و در حدود u200a٢۵u200a/u200a٠u200a-u200a٠۶u200a/u200a٠u200a درصد برگ مىباشد به همين دليل گران است ولى اسانس تخم جعفرى كه زياد مرغوب نيست و كمى بوى تلخى دارد مقدارش زياد و از u200a٣u200a-u200a٢u200a درصد تخم را تشكيل مىدهد و معمولا در بازار تجارت غذايى از آن در صنعت عطرسازى و در بستهبندى گوشت كنسرو استفاده مىشود.

اسانس تخم جعفرى شامل Apiol و يك الكالوئيد است. به علاوه در تخم جعفرى گلوكوزيد Apiin وجود دارد. و در ميوۀ آن مادۀ Coumarin مشخص شده است. در ريشۀ جعفرى نيز در حدود u200a٠٨u200a/u200a٠u200a-u200a٠۵u200a/u200a٠u200a درصد اسانس يافت مىشود.

Apiol كه ماده عامل موجود در اسانس ميوۀ جعفرى است، سمى است و ايجاد عوارضى در كبد و كليه مىنمايد لذا بايد تخم جعفرى و اسانس آن هميشه با رعايت اعتدال طبق ميزان محدود و مجاز مصرف شود و اسراف در مصرف آن زيانآور است و بدون دستور و اطلاع پزشك نبايد مصرف شود. وجود مادۀ عامل در اسانس تخم جعفرى خواص دارويى را به تخم جعفرى مىدهد كه آثار مدر و قاعدهآور دارد، ولى درعينحال كه قاعدهآور است مصرف آن در حدى معين موجب سقط جنين نيز مىشود. در هريك صد گرم برگ جعفرى خام مواد زير موجود است.

آب u200a٨۵u200a درصد، پروتئين u200a۶u200a/u200a٣u200a درصد، چربى u200a۶u200a/u200a٠u200a درصد، هيدراتهاى كربن u200a٧u200a درصد، خاكستر u200a٢u200a درصد، كلسيم u200a٢٠٣u200a ميلىگرم، فسفر u200a۶٣u200a ميلىگرم، آهن u200a٢u200a/u200a۶u200a ميلىگرم، سديم u200a٢۵u200a ميلىگرم، پتاسيم u200a٧٢٧u200a ميلىگرم، ويتامين A u200a٨۵٠٠u200a واحد بين المللى، تيامين u200a١٢u200a/u200a٠u200a ميلىگرم، رايبوفلاوين u200a٢۶u200a/u200a٠u200a ميلىگرم، نياسين u200a٢u200a/u200a١u200a ميلىگرم و ويتامين C 172 ميلىگرم.

بهطورى كه ملاحظه مىشود برگ جعفرى از نظر مقدار ويتامين C و ويتامين A بسيار غنى و تا حدودى از نظر ساير ويتامينها نيز غنى است و به علاوه از نظر آهن و پتاسيم نيز خيلى غنى است و درعينحال از نظر ساير مواد معدنى نيز خوب است و به علاوه منبع خوبى از يد نيز مىباشد.

خواص-كاربرد

تخم جعفرى طبق نظر حكماى طب سنتى خيلى گرم و خشك است، مواد و اخلاط لزج را قطع مىكند و نفخ را كاهش مىدهد و گرفتگى مجارى عروق را باز مىكند. مدر و قاعدهآور است و براى تسريع و تسهيل در اخراج جنين نيز مؤثر است. در جميع موارد به جاى تخم جعفرى مىتوان از دو برابر آن تخم كرفس پرورشى استفاده كرد. خوردن دمكردۀ برگ آن براى بواسير بادى و خونى و سنگ كليه مفيد است. شياف تخم جعفرى در مهبل براى سقط جنين ^u200a١u200aبه كار مىرود.

ريشه جعفرى اشتهاآور، مدر و قاعدهآور است و در موارد قاعدگىهاى دردناك اثر مفيد دارد و براى سنگ كليه، نفخ، زردى، ناراحتى كبد و طحال و استسقا نيز مفيد است. اگر دمكردۀ u200a٢٠u200a گرم ريشۀ جعفرى در يك ليتر آب را تا حد نصف آن حقنه كنند براى كنترل اسهال مفيد است. و ضماد كوبيدۀ برگ تازه جعفرى براى رفع تهييجات خارجى بخصوص تهييج پستان در مواردى كه ورم زياد نباشد مؤثر است.

جوشاندۀ u200a١٠u200a-u200a۵u200a گرم تخم جعفرى در حدود u200a٢٠٠u200a گرم آب مدر است و خوردن جوشانده u200a٣٠u200a گرم تخم جعفرى در u200a٢۵٠u200a گرم آب قاعدهآور است.

ريشه جعفرى يكى از پنج ريشه مدر و اشتهاآور است و مصرف آن به اين ترتيب است كه:

تهيه پنج ريشه مدر اشتهاآور: ريشه خشك رازيانه u200a١u200a واحد، ريشه هوكس صغير u200a١u200a واحد، ريشه كرفس u200a١u200a واحد، ريشۀ مارچوبه u200a١u200a واحد و ريشۀ جعفرى u200a١u200a واحد، كوبيده و مخلوط كنند.

دمكردۀ مدر و بازكنندۀ دهانۀ عروق: پنج ريشه u200a١٢u200a گرم آبجوش u200a١٠٠٠u200a گرم مدت يك ربع ساعت دم كنند و صاف نمايند و به آن u200a١٠٠u200a گرم شربت پنج ريشه بيافزايند و در عرض روز بتدريج بخورند.

جعفرى

شربت پنج ريشه: ريشۀ كرفس u200a١٠٠u200a واحد، ريشه رازيانه u200a١٠٠u200a واحد، ريشۀ مارچوبه u200a١٠٠u200a واحد، ريشۀ جعفرى u200a١٠٠u200a واحد، ريشۀ هوكس صغير u200a١٠٠u200a واحد، قند u200a٢٠٠٠u200a واحد و آب u200a٣٠٠٠u200a واحد مخلوط كرده طبق معمول شربت تهيه شود و معمولا u200a١٠٠u200a گرم از اين شربت را در جوشاندههاى مدر داخل مىكنند و براى زياد كردن اثر مدر آن گاهى در مقابل هر u200a٢٠u200a گرم شربت يك گرم استاتپطاس اضافه مىكنند، مدر و بازكنندۀ بسيار مؤثر است.

چاى برگ جعفرى معروف است كه دمكردۀ مدر و بادشكن خوبى است و براى هضم غذا نيز بسيار مؤثر است.

برگ جعفرى به علت مواد معدنى و ويتامينهايى كه دارد بسيار مفيد است. عطر آن بسيار مطبوع است و با كليۀ غذاها به استثناى غذاهاى شيرين معمولا به عنوان معطر كننده مصرف مىشود. برگ جعفرى مانند دارچين تنفس را مطبوع و براى رفع بوى بد تنفس حتى شديدترين بوى سير بسيار مؤثر است.