ترهتيزك

در مازندران «ترهتيزك» و در ساير مناطق ايران ترهتيزك و «شاهى» گفته مىشود در كتب طب سنتى با نامهاى «جرجيربستانى» و «رشاد» نامبرده شده است و تخم آن را «حب الرشاد» ، «حرف ابيض» و «حرف» گويند. به فرانسوىNasitor و Cresson des jardins و Cresson alenois و Passerage و به انگليسى garden cress گفته مىشود. گياهى است از خانواده Cruciferae نام علمى آن Lepidium Sativum L.

مىباشد.

مشخصات

ترهتيزك مزروع گياهى است علفى يكساله برگهاى آن سبز شاداب، لطيف، كمى تند. ارتفاع بوته كم در حدود يك وجب گاهى كمى بيشتر. گلهاى آن به رنگ سفيد يا قرمز ارغوانى، كوچك كه بهطور گروهى در انتهاى شاخۀ گلدهنده ظاهر مىشود.

تخم آن ريز و قرمز و كمى دراز است.

تكثير ترهتيزك از طريق كاشت بذر آن به محض برطرف شدن سرماى زمستان آغاز و در تمام طول فصل بهار در هواى آزاد مىتوان به فواصل زمانى براى برداشتهاى متناوب كاشت.

تركيبات شيميايى

از نظر تركيبات شيميايى بررسيهاى متعددى در مدارك فنى مختلف منتشر شده كه از نظر اهميتى كه اين گياه در طب سنتى دارد انواع بررسىها در اينجا ذكر مىشود.

در يك بررسى وجود اسانس روغنى فرار در گياه تأييد شده است و به علاوه گزارش شده است كه گياه حاوى گلوكوزيد گلوكوتروپئولين ^u200a١u200aاست. در بررسى ديگرى گلوكوزيدى به اسم تروپئولوزيد ^u200a٢u200aرا ذكر كرده است، از نظر ويتامينها نيز گياه غنى از ويتامينهاى A و C مىباشد.

در هريك صد گرم از گياه (قسمت قابل خوردن) خام و تازه ترهتيزك مواد زير وجود دارد:

آب u200a۴u200a/u200a٨٩u200a درصد، پروتئين u200a۶u200a/u200a٢u200a درصد، چربى u200a٧u200a/u200a٠u200a درصد، هيدراتهاى كربن u200a۵u200a/u200a۵u200a درصد، كلسيم u200a٨١u200a ميلىگرم، فسفر u200a٧۶u200a ميلىگرم، آهن u200a٣u200a/u200a١u200a ميلىگرم، سديم u200a١۴u200a ميلىگرم، پتاسيم u200a۶٠۶u200a ميلىگرم، ويتامين A 9300 واحد بين المللى، ويتامين C u200a۶٩u200a ميلىگرم، نياسين u200a١u200a ميلىگرم، رايبوفلاوين u200a٢۶u200a/u200a٠u200a ميلىگرم و تيامين u200a٠٨u200a/u200a٠u200a ميلىگرم.

در گزارش علمى ديگرى تركيبات شيميايى گياه را به شرح زير اعلام كرده است:

اسانس روغنى فرار در حدود u200a١١۵u200a/u200a٠u200a درصد. فرآوردههاى فرار حاصل از برگ ترهتيزك داراى خاصيت و فعاليت ضد باكترى در مقابل ميكروب باسيلوس سبتىليس ^u200a٣u200aو مايكرو كوكوس پيوژنس واريته ارئوس ^u200a۴u200aاست. تخم ترهتيزك داراى يك الكالوئيد (u200a١٩u200a/u200a٠u200a درصد) ، سيناپيك اسيد ^u200a۵u200a، كولين اتر ^u200a۶u200aو يك اسانس روغنى است. اسانس روغنى ترهتيزك خاصيت فعاليت اوئستروژن ^u200a٧u200a(تحريك جنسى در زنان) دارد. تخم ترهتيزك در حدود u200a۵u200a/u200a٢۵u200a درصد روغن نيمخشك دارد. لعاب تخم ترهتيزك از نظر خواص جانشين صمغ عربى و كتيرا است.

خواص-كاربرد

از گياه ترهتيزك در موارد آسم و سرفه و بواسيرهاى خونى استفاده مىشود و بسيار نافع است. ضد كمبود ويتامين Cاست و براى بيماريهاى كمى ويتامين C در بدن اثر شفابخش دارد. يعنى انتىسكوربوتيك ^u200a١u200aاست. از ريشه ترهتيزك براى مرحلۀ دوم سيفيليس استفاده مىشود. تخم ترهتيزك ترشح شير را زياد مىكند و به اصطلاح گالاكتاگوگ ^u200a٢u200aاست. جوشانيده تخم ترهتيزك در شير براى سقط جنين به كار مىرود [ G. I. M. P ].

به صورت ضماد براى تسكين درد ضربه به كار مىرود. برگهاى آن نيروبخش محرك، مدر و ضد كمى ويتامين Cمىباشد.

ترهتيزك از نظر طبيعت طبق نظر حكماى طب سنتى گرم و نسبتا خشك است. باز كنندۀ گرفتگىها و انسداد مجارى كبد و طحال و صافكننده و مدر بول و خردكنندۀ سنگ مثانه است. مقوى باه و محرك جماع و مولد اسپرم است و موجب تحريك جنسى در زنان مىشود. در تسريع هضم غذا و تحليل باد و گاز و نفخ مفيد است.

اگر ساقه و برگ و تخم آن را در هاون بكوبند و در بشقابى پهن كنند تا خشك شود بعد مجددا در هاون انداخته و بكوبند و سپس كمى شير تازه داخل آن كرده و مجددا قدرى تخم ترهتيزك داخل آن كرده و بكوبند و اين كار را به دفعات تكرار نمايند تا مانند خمير شود و از آن حب درست كنند از نظر جميع خواص فوق خوردن حب آن بسيار مفيد است. و اگر آب آن را گرفته و با نخود خشك كوبيده شده پرورده نمايند و بياشامند در افزايش توليد اسپرم بسيار مؤثر است.

گونۀ وحشى ترهتيزك كه داراى تخم ريزتر است در خواص فوق الذكر از نوع پرورشى و مزروع آن قوىتر است.

تهيۀ عصاره ترهتيزك

ساقه و برگ ترهتيزك تازه را در هاون مىكوبند و يا با وسيلۀ ديگرى با فشار عصارۀ آن را مىگيرند و صاف مىكنند با اين روش كه بايد بدون دخالت آتش صورت گيرد عصارۀ بسيار مؤثر و نافعى تهيه مىشود. كه مصرف آن در شربت ترهتيزك و ساير تركيبات خواص آن را در حد اعلا منعكس مىكند.

شربت ترهتيزك

عصارۀ ترهتيزك u200a١۶u200a واحد، قند u200a٣٠u200a واحد، در حمام مارى با حرارت كافى حل كنند و شربت تهيهشده را براى مصرف آماده سازند.