ترشكها

بهطور كلى گياهان جنس Rumex كه ترشكها از آن هستند و در كتب طب سنتى «حمّاض» نامبرده مىشود دو گروه مىباشند. گروه اول گونههايى از گياهان با برگهاى ترشمزه كه معروفترين آنها كه از نظر طبى و خوراكى مورد توجه هستند با نام ترشك در اين كتاب آمده است. به فرانسوى Oseille و به انگليسى dock sorrel و Sheep sorrel گفته مىشود.

گروه دوم گونههايى هستند كه به فارسى آنها را «ترشك اسفناجى» مىنامند به فرانسوى بهطور كلى Patience و به انگليسى Spinach-dock گويند و در كتب سنتى با نامهاى «حماض البقر» و «حماض الماء» نامبرده شده است اين گروه در حقيقت حماض يعنى ترش نيستند و جزء گروه حماضهاى شيرين قرار دارند، ولى نظر به اينكه با ترشكها در يك جنس قرار دارند در كتب طب سنتى آنها را نيز نوعى حماض گفتهاند.

در هريك صد گرم برگ خام ترشكهاى ترش مواد زير يافت مىشود. آب u200a٩٠u200a گرم، پروتئين u200a٢u200a گرم، چربى u200a٣u200a/u200a٠u200a گرم، نشاسته و مواد ازته u200a۵u200a/u200a۴u200a گرم، كلسيم u200a۶۶u200a ميلىگرم، فسفر u200a۴١u200a ميلىگرم، آهن u200a۶u200a/u200a١u200a ميلىگرم، سديم u200a۵u200a ميلىگرم، پتاسيم u200a٣٣٨u200a ميلىگرم، ويتامين A u200a١٢٩٠٠u200a واحد بين المللى، تيامين u200a٠٩u200a/u200a٠u200a ميلىگرم، رايبوفلاوين u200a٢٢u200a/u200a٠u200a ميلىگرم، نياسين u200a۵u200a/u200a٠u200a ميلىگرم و ويتامين C 119 ميلىگرم.

ترشك كوچك

گياهى است از گروه ترشكهاى با برگ ترش به فارسى ترشه و ترشك و در كتب طب سنتى با نام حماض صغير نامبرده شده است. به فرانسوى Vinette و Oseillette و Petite oseille و Oseille de brebis و به انگليسى Sheep sorrel وDock Sorrel گفته مىشود.

گياهى است از خانوادۀ Polygonaceae نام علمى آن Rumex acetosella L. است.

دو نوع ترشك u200a١u200a. ترشك كبير يا حماض الماء با برگ شيرين

u200a٢u200a. ترشك كوچك با برگ ترش

مشخصات

گياهى است چندساله از نظر شكل گياه شبيه به ترشك درشت است با اين اختلاف كه بلندى آن كمتر است (u200a١٠u200a-u200a۵٠u200a سانتىمتر) و گوشههاى قاعدۀ برگ آن نيز به طرف بالا برگشته است در صورتى كه در مورد ترشك درشت كه در جاى خود شرح داده شده گوشههاى قاعده برگ به طرف دمبرگ برگشته است. تخم آن كوچك، براق، مثلثى سياهرنگ تكثير آن از طريق كاشت بذر يا كاشت قسمتى از بوتۀ آن انجام مىشود. شكل برگ و گل و رنگ آنها مانند ترشك درشت است، اين گياه به حالت وحشى در چمنزارها و زمينهاى سيليسى و اراضى حاصلخيز مىرويد. در ايران در مناطق شمال غربى در قرهداغ ديده مىشود. در هندوستان در ارتفاعات u200a٣u200a-u200a٢u200a هزار مترى هيماليا مىرويد.

تركيبات شيميايى

از نظر تركيبات شيميايى در گياه وجود اسيد پتاسيم اكسالات ^u200a١u200aو تارتاريك اسيد ^u200a٢u200aتأييد شده است. اين گياه در مراتعى كه وجود دارد مورد علاقۀ گوسفند است و اگر زياد باشد و تعليف شديدى توسط گوسفند انجام شود به علت املاح اكسالات زيادى كه در آن هست، موجب بروز اسهال در گوسفندان مىشود.

خواص-كاربرد

عصارۀ تازه گياه خنككننده، معرق، مدر و براى جبران كاهش ويتامين C مفيد است، چون تمام ترشكها داراى ويتامينC زياد هستند. در اروپا از اين گياه براى رفع ناراحتىهاى ادرار و كليه استفاده مىشود.

گونۀ ديگرى از ترشكهاى كوچك كه در ايران مىرويد نام علمى آن Rumex scutatus L. مىباشد. گياهى است چندساله به بلندى حد اكثر تا u200a۵٠u200a سانتىمتر و ساقههاى آن نسبتا چوبى، به انگليسى French Sorrel گفته مىشود. اين گياه در اراضى سنگلاخ و اماكن متروك دامنههاى البرز و شميرانات، پشند، گچسر و در شمال ايران بين لنگرود و قزوين و آذربايجان در ميشوداغ مىرويد. از نظر خواص و كاربرد خنككننده و قابض است و در مورد اسهال خونى خورده مىشود و مفيد مىباشد.

ترشك درشت

از ترشكهاى با برگهاى ترش است به فارسى «ترشك» و در كتب طب سنتى با نام «حمّاض» نام برده شده است. به فرانسوى Grande oseille و Oseille و L'oseille Commune و به انگليسى، Common sorrel و Sorrel و Dock sorrelو Sour grass گفته مىشود. گياهى است از خانوادۀ Polygonaceae نام علمى آن Rumex acetosa L. مىباشد.

مشخصات

گياهى است چندساله ارتفاع ساقه آن u200a١٠٠u200a-u200a۵٠u200a سانتىمتر برگهاى آن به شكل مثلث دراز يا تيركمانى كه قاعدۀ آن به طرف دمبرگ و نوك آن به طرف بالا و گوشههاى قاعدۀ برگ به طرف دمبرگ برگشته است. گلهاى آن كوچك به رنگ سبز كثيف يا سبز مايل قرمز در امتداد محور قسمت فوقانى شاخۀ گلدهنده در بهار ظاهر مىشود. تخم آن سياه كوچك براق مثلثى شكل و ريشه آن ضخيم به رنگ قرمز. اين گياه در چمنزارها و اراضى حاصلخيز و كنار مسير آبهاى جارى مىرويد. در سبزيكارى آن را اهلى كرده و ارقامى از آن را به دست آورده و مىكارند كه برگ پهن آنها تنها و يا با اسفناج مصرف غذايى دارد. تكثير آن از طريق بذر و يا كاشت قسمتى از بوتۀ گياه مىباشد.

اين گياه در مناطق مختلف اروپا و آسيا وجود دارد. در ايران نيز بهطور خودرو در اطراف تهران در باغها و در غرب ايران در قصرشيرين و رزاب و در شمال ايران در گيلان، منجيل ديده مىشود.

تركيبات شيميايى

از نظر تركيبات شيميايى در اين گياه وجود املاح اكسالات و اسيد اكساليك آزاد گزارش شده است و همچنين در گياه وجود اسيد پتاسيم اكسالات و تارتاريك اسيد و پتاسيم بينوكسالات ^u200a١u200aو در برگ و ريشه گياه اكسى متيل انتراكينون ^u200a٢u200aتأييد شده است [مورن]. از برگهاى خشك آن در حدود u200a٠۵u200a/u200a٠u200a درصد كوئرستين-u200a٣u200a-دى گالاكتوزيد ^u200a٣u200a(هايپروزيد) مىتوان گرفت در بررسىهاى ديگر آزمايشگاهى وجود مواد هايپرين ^u200a۴u200aو كريزوفانيك اسيد ^u200a۵u200aو ويتامين C و A در گياه گونه R. acetosa گزارش شده است. از نظر مقدار ويتامينها به ابتداى بخش ترشك مراجعه شود.

خواص-كاربرد

از برگ و ريشۀ گياه براى مقابله با بيمارىهاى كمى ويتامين C استفاده مىشود. از برگهاى آن در اروپا به عنوان مدر و خنككننده و براى قطع تب استفاده مىشود. از نظر طبيعت طبق نظر حكماى طب سنتى اين گياه سرد و خشك است و قابض، برگهاى آن داراى طعمى ترش است كه مربوط به وجود اسيد پتاسيم اكسالات در آن است.

خوردن برگ آن بخصوص اگر بهطور مستمر تا مدتى انجام شود براى يرقان و تقويت معده و كبد و تسكين التهاب و تشنگى و آوردن اشتهاى طعام و رفع سميت گزيدگى عقرب نافع است. پختۀ آن ملين است و با سماق براى درد معده و زخم رودهها مفيد است. اگر برگ آن را پخته و با روغن زيتون سرخ نموده و كمى گشنيز و زيره و آب انار در آن بريزند و بخورند شكم را بند مىآورد. ضماد پختۀ آن با سركه براى سپرز نافع است. ترشك درشت مضر باه است و از اين نظر بايد با شربت شيرين خورده شود، به علاوه براى اشخاص مبتلا به درد مفاصل، نقرس، سنگهاى صفراوى، مسلولين و مبتلايان به سوءهاضمه مضر است و بايد از خوردن آن پرهيز شود. در ساير موارد مقدار خوراك آن تا u200a٧٠u200a گرم است.

تخم ترشك درشت نيز سرد و خشك است و براى بيمارىهاى قلب و معده و كبد و رودهها مفيد است و ضد سم مىباشد و براى التهاب معده و يرقان و زخم روده و گزيدن عقرب نافع است و كمى سرخكردۀ آن براى اسهال خونى و صفراوى مفيد است و خيلى سرخكردۀ آن بكلى شكم را بند مىآورد. در مورد مقابله با سم عقرب تا آن حد مفيد است كه گفتهاند اگر كسى آن را بخورد و عقرب او را بگزد سم عقرب بىتأثير خواهد بود. براى كليه و سپرز مضر است و از اين نظر بايد با رازيانه و قند خورده شود مقدار خوراك آن تا u200a٨u200a گرم است.

ريشۀ ترشك نيز سرد و خشك است و از عوامل مدر مىباشد و براى اين كار u200a٢٠u200a گرم از آن را در u200a١٠٠٠u200a گرم آبجوش دمكرده مصرف مىكنند.

گونۀ ديگرى به نام ترشك در ايران مىرويد كه به فرانسوى Oseille d'Amerique و به انگليسى بهطور كلى مانند ساير ترشكها Sorrel گفته مىشود. به هندى آن را «چوكا» مىنامند نام علمى آن Rumex vesicariusl L. است.

مشخصات

گياهى است يكساله خيلى كوچك به بلندى يك وجب، برگها سبز روشن، تخممرغى نوكتيز نيزهاى كه دو زائده افقى در قاعدۀ برگ ديده مىشود. گلها خوشهاى در انتهاى شاخۀ گلدهنده، ميوۀ آن به رنگ سفيد مايل به صورتى در ابعاد يك سانتىمتر. اين گياه در هندوستان در غرب پنجاب بهطور وحشى و در ساير مناطق هند كاشته مىشود در افغانستان نيز بهطور خودرو مىرويد در ايران در مناطق وسيعى بهطور خودرو انتشار دارد در فارس بين شيراز و بوشهر-دالكى-كازرون- در كرمان جبال بارز، جيرفت، لار، بندرعباس، در بلوچستان در خاش بين خاش و ايرانشهر و تيس ديده مىشود.

خواص-كاربرد

در هندوستان از برگهاى اين گياه به عنوان خنككننده، مدر، قابض و در موارد گزش مار استفاده مىشود تخم آن خنككننده است و از بو دادۀ آن در موارد اسهال خونى مىخورند. شيرۀ گياه خنككننده است و براى رفع و تسكين التهاب معده و درد دندان مفيد است و چون قابض است براى تسكين و فرونشاندن آشفتگى و تهوع مىخورند.