ترب

در كتب طب سنتى با نام «فجل» و «فجل مزروع» نامبرده مىشود. به فرانسوى Radis و به انگليسى Radish گفته مىشود. گياهى است از خانوادۀ Cruciferae نام علمى آن Raphanus Sativus L. مىباشد.

مشخصات

ترب و تربچه گياهى است يكساله برگهاى آن پهن با بريدگىهاى بسيار نامنظم، ناصاف، زبر، سبز خاكسترى در بعضى ارقام بىكرك و در برخى ارقام با كرك زبر.

برگها ريشهاى است يعنى مستقيما از يقۀ ريشه گياه خارج مىشود. ساقههاى گلدهنده آن خيلى منشعب و بلندى گياه تا u200a۶٠u200a سانتىمتر مىرسد. گلهاى آن به رنگ سفيد، سفيد مايل به زرد و بنفش در انتهاى شاخه گلدهنده ظاهر مىشود. ميوۀ آن خورجين ) Silique( است كه در آن دانههاى ترب به رنگ زرد يا سياه قرار دارد قوۀ ناميۀ بذرها از 4 سال كمتر است و اگر بيش از 4 سال بماند نسبت درصد تخمهاى بدون نيروى ناميه در آن افزايش پيدا مىكند.

بطور كلى دو قسم ترب اهلى يا فجل مزروع معمول است:

u200a١u200a. تربچه يا ترب تابستانه

u200a٢u200a. ترب سياه يا ترب زمستانه

١u200a. تربچه به رنگهاى مختلفه قرمز، قرمز و سفيد، قرمز كه در يك انتها سفيد است و زرد، با اشكال مدور و دراز وجود دارد. اين تربچه را در تمام فصول مىتوان كاشت البته به استثناى ماههاى زمستان كه به علت سردى هوا در هواى آزاد كشت آن ميسر نيست. ارقام زودرس آن پس از يك ماه مىرسد و قابل برداشت است.

u200a٢u200a. ترب سياه يا ترب زمستان كه بين آنها چند رقم ترب سياه دراز زمستان، ترب سياه گرد تابستان و ترب قرمز زمستان چينى در زراعت مورد توجه است. اين نوع ترب ريشۀ درشت زمستانه در اواسط تابستان كاشته مىشود و محصول آن در پاييز برداشت مىشود.

تركيبات شيميايى

از نظر تركيبات شيميايى بررسىهايى نشان مىدهد كه در تخم ترب اسانس روغنى فرار وجود دارد و به علاوه در هريك صد گرم ريشه و يا غدۀ ترب در حدود u200a٠١u200a/u200a٠u200a ميلىگرم ارسنيك يافت مىشود و همچنين در ريشۀ آن وجود گلوكوزيد و آنزيم ^u200a١u200aو متيل مركاپتان ^u200a٢u200aگزارش شده است. بررسى ديگرى نشان مىدهد كه از واريتۀ قرمز-بنفش ترب مادۀ سىنين ^u200a٣u200aو از واريتۀ قرمز-زرد آن مادۀ پلارگونين ^u200a۴u200aجدا شده است.

گزارش ديگرى مبين آن است كه مادۀ رنگى بنفش رنگ كه قسمت قابل خوردن ترب را رنگين مىنمايد، مادهاى به نام مالوين كلرايد ^u200a۵u200aاست. گلوكوزيد موجود در ريشۀ ترب مزروع در اثر انزيم به اسانس و مادهاى به نام رافانول ^u200a۶u200aتبديل مىشود. طعم تند ترب مربوط به وجود مادهاى به نام سنوول ^u200a٧u200aدر ترب است. سنوول نام كلى و يا ژنريك يك دسته موادى است كه ايزومرهاى اترسولفوسيانيك ^u200a٨u200aهستند.

در هريك صد گرم ترب خام مواد زير موجود است:

آب u200a٩۴u200a گرم، پروتئين u200a١u200a گرم، مواد چرب u200a١u200a/u200a٠u200a گرم، هيداتهاى كربن u200a۶u200a/u200a٣u200a گرم، خاكستر u200a٨u200a/u200a٠u200a گرم، كلسيم u200a٣٠u200a ميلىگرم، فسفر u200a٣١u200a ميلىگرم، آهن u200a١u200a ميلىگرم، سديم u200a١٨u200a ميلىگرم، ويتامين A u200a١٠u200a واحد بين المللى، پتاسيم u200a٣٢٢u200a ميلىگرم، تيامين u200a٠٣u200a/u200a٠u200a ميلىگرم، رايبوفلاوين u200a٠٣u200a/u200a٠u200a ميلىگرم، نياسين u200a٣u200a/u200a٠u200a ميلىگرم و ويتامين C 26 ميلىگرم

خواص-كاربرد

كاربرد دارويى ترب در مناطق خاور دور براساس آنچه كه در كتب گياهى طبى انتشار يافته در امريكا و اروپا درج شده، عبارت است از:

ترب مزروع به منظور كاربرد دارويى آن در چين، ژاپن، هند، هندوچين به كار مىرود. لهشدۀ ريشه و برگ و گل و تخم آنهمه مصارف دارويى دارند.

در ژاپن: لهشدۀ آن به شكل ضماد براى تسكين درد روماتيسم به كار مىرود.

عصارۀ لهشدۀ ريشه يا لهشدۀ ريشه براى تسكين سرفه خورده مىشود. عصارۀ لهشده ريشه به عنوان معرق و ضد اسهال نيز خورده مىشود و به سبب دياستازى كه دارد به هضم غذاهاى نشاستهاى كمك مىكند. جوشاندۀ گلهاى خشك آن و يا تخم بريان شدۀ آن براى قطع اسهال ساده مفيد است. شستوشوى بدن با آب جوشانده برگهاى آن براى تسكين درد كمر نافع است.

در چين: ريشۀ ترب بادشكن و نيرودهنده است. لهشدۀ ريشه آن را به صورت ضماد براى سوختگى پوست در اثر آتش و ضربخوردگى و كوفتگى و سوختگى پوست در اثر آب جوش و تعفن پا مصرف مىكنند. پس از اينكه گياه به ميوه نشست و ميوۀ آن رسيد، جوشاندهاى كه از غدههاى مغزدار ترب (پوك نشده باشد) تهيه شود براى قطع اسهال خونى مىخورند، بسيار نافع است. اين جوشانده را در چين با گوشت قرمز مىپزند و سوپ آن را مىخورند، براى قطع سرفه و استسقا مصرف مىشود.

تخم ترب عينا مانند ريشۀ آن بادشكن و نيرودهنده است و همچنين براى نرم كردن سينه و ازدياد ترشح ادرار و تقويت معده مفيد است. تخم ترب را براى رفع كمى اشتها و در موارد سوءهاضمه مىخورند و بسيار نافع است و براى قطع تب و سرفه و در موارد فلجهاى ناگهانى ناشى از سكته مغزى مفيد است.

در هندوچين: در تمام موارد فوق ترب و تخم ترب را مصرف مىكنند و به علاوه از خوردن تخم آن در موارد سرطانهاى معده نيز استفاده مىشود و در استعمال خارجى در موارد ورم پستان در مادران شيرده بسيار مفيد و مؤثر است [ M. P. E. SE. A. ]

طبق نظر حكماى طب سنتى مشرقزمين كه در كتب سنتى منتشرشدۀ ايرانى انواع تربچه مندرج است، ترب مزروع از نظر طبيعت گرم و خشك است تخم آن از ساير قسمتهاى گياه گرمتر و خشكتر است و ريشۀ آن گرم و خشك است ولى كمتر از تخم آن. در موارد خواص آن معتقدند كه ترب ايجاد گاز و نفخ و آروغ مىكند و تخم آن گاز و نفخ را تحليل مىبرد. در بعضى از اشخاص برگ آن به هضم غذا كمك مىكند و در مورد بعضى ديگر كه در معدۀ آنها رطوبت بسيار باشد، ترب مانع هضم غذا مىشود. اگر روغن ترب چند قطره در گوش ريخته شود براى تحليل بادهاى گوش بسيار نافع است. اگر داخل ترب را خالى كرده روغن گل سرخ در آن بريزند و بر آتش گذارند كه جوش بخورد و نيمقطره از آن در گوش بريزند براى تحليل باد و رفع درد گوش بسيار نافع است. آب برگ ترب براى افزايش بينايى چشم نافع است و خوردن دمكردۀ آن براى قطع سرفه كهنۀ مزمن و دفع اخلاط غليظه حادث در سينه و غرغره با آب دمكردۀ آن با سكنجبين براى ديفترى نافع است. به نظر ابن ماسويه طبيب معروف خوردن آب ترب براى هضم غذا و باز كردن انسداد و گرفتگىهاى كبد و طحال نافع و براى استسقا و طحال و يرقان مفيد است. تخم آن نفح را تحليل مىبرد و اشتها را زياد مىكند و درد كبد را تسكين مىدهد. خوردن u200a٢u200a گرم از تخم آن بعد از غذا براى هضم غذا بسيار نافع است. اگر با سكنجبين خورده شود قىآور است و معده را پاك مىكند. خوردن تخم ترب و ريشۀ ترب براى درد مفاصل و سياتيك و درد سرين و خارش حادث از بلغم مفيد است. ضماد ترب با عسل براى زخمهاى جراحات بد و ضماد تخم آن با سركه براى از بين بردن آثار غانغرايا نافع است. خوردن دمكردۀ ترب مدر است و براى ازدياد ترشح ادرار و باز شدن ادرار مفيد است. خوردن آب سرشاخههاى بدون برگ ترب بقدر u200a٣٠u200a گرم براى اخراج سنگ مثانه مفيد است خصوصا اگر با سكنجبين خورده شود.

اگر آب برگ و شاخههاى ترب بقدر u200a١٠٠u200a گرم با شكر خورده شود براى اخراج زردآب و استسقا مفيد است و اگر با نمك خورده شود براى طحال و باز كردن انسداد و گرفتگىهاى كبد و يرقان نافع است.

اگر داخل ترب را خالى كرده و با تخم شلغم پر نمايند و سر آن را با قطعهاى شلغم مسدود كنند و در خمير گرفته و در آتش بپزند و آن را با عسل بخورند براى اخراج سنگ مثانه بسيار نافع است. و اين كار را تا سه روز پىدرپى بايد ادامه دهند. خوردن تخم ترب مدر است و قاعدهآور و ترشح ادرار و حيض و شير را زياد مىكند. محرك نيروى جنسى است و قىآور و براى درد كبد سرد و ورم طحال نافع است. ضماد تخم ترب با سركه براى دفع سم مار شاخدار و سم ساير گزندگان نافع است. ماليدن آب ترب به بدن موجب گريز حشرات مىشود. خوردن ترب رنگ صورت را باز مىكند و ضماد ترب با آرد شيلم (گندم ديوانه يا چچم، به فصل مربوط به آن در ساير جلدهاى اين كتاب مراجعه شود) براى روييدن مو و جلوگيرى از ريزش مو نافع است و ضماد آن با عسل براى تحليل ورم زير چشم. ضماد تخم آن با عسل براى رفع آثار ضربه و كوفتگى و خونمردگى و لكههاى پوست بدن مفيد است.

اسراف در خوردن آن موجب دلپيچه و متعفن شدن اخلاط است و مضر سر و حلق و دندان مىباشد در اين مورد بايد نمك و عسل و زيره كه در سركه انگورى خيسانده و پرورده شده باشد، خورد. مقدار خوراك از تخم ترب تا u200a۴u200a گرم و از آب آن تا u200a١٠٠u200a گرم است.