پونه

به فارسى پونه و پودنه و در كتب طب سنتى و به عربى فودنج و فوتنج و حبق و فليحا نامبرده مىشود. به فرانسوىPouliot و Menthe Pouliot و به انگليسى European Penny royal و Pudding Grass گفته مىشود. گياهى است از خانوادۀ نعنا Labiatae نام علمى آن Mentha Puleguim L. و مترادفهاى آن Mentha exigua و Pulegium Vulgaris Mill. از طرف گياهشناسان مختلف نامگذارى شده است.

مشخصات

پونه گياهى است علفى چندساله ساقۀ آن استوانهاى، بلندى آن در حدود u200a۵u200a/u200a٠u200a متر برگهاى آن تقريبا بدون دمبرگ، سبز، تيره، بيضىشكل، نوكتيز، با دندانه و در اثر فشردن بوى قوى اسانس پونه از آن استشمام مىشود. در پايههايى از گياه كه در آب مىرويند اين بو خيلى كم و در مواردى وجود ندارد. گلهاى آن به رنگ صورتى يا بنفش به صورت گروهى از گلهاى كوچك در بغل برگ و ساقه در تابستان ظاهر مىشود.

پونه در نقاط و دشتهاى مرطوب و در كنار نهرها و يا داخل جوىها و چشمهها و كنار باطلاقها مىرويد. در اروپا، افريقاى شمالى، حبشه و مناطق مختلفه آسيا بهطور وحشى مىرويد. در ايران در مناطق شمالى ايران در مازندران و گيلان در اطراف رشت و در ماسهزارهاى غازيان و نقاط مرطوب لاهيجان بهطور خودرو ديده مىشود.

در مازندران نوعى از آنكه پونۀ آبى است با نام محلى سرسم خوانده مىشود.

تركيبات شيميايى

از نظر تركيبات شيميايى در گياه وجود اسانس روغنى فرار يا روغن مانتول ^u200a١u200aگزارش شده است كه مقدار آن در حدود u200a٩u200a/u200a٠u200a-u200a٨u200a/u200a٠u200a درصد مىباشد. (در نمونههايى كه در كشمير روييده است) . اسانس روغنى فرار پونه شامل u200a٨٠u200a درصد مادۀ پولگون ^u200a٢u200aاست. از اسانس روغنى پونه در اثر احياى مادۀ دى-پولگون و نوعى مانتول به نام راسميك مانتول ^u200a٣u200aمىگيرند. به علاوه در اعضاى اين گياه مقدارى تانن، مواد رزينى و قند نيز وجود دارد ]S. C. I. M. P[ .

خواص-كاربرد

پونه از نظر طبيعت طبق نظر حكماى طب سنتى گرم و خشك است. خواص آن بسيار لطيفكننده است براى پاك كردن اخلاط سينه و كنترل سياهسرفه و رفع سوزش خراش سينه و براى جلوگيرى از سكسكه و آشفتگى و دلبههمخوردگى نافع است.

بادشكن است و ضد نفخ و براى استسقا و يرقان و خارج كردن مشيمه و ازدياد ترشح عرق مفيد است. مدر است و قاعدهآور. به عنوان ترياق و ضد سم جانوران گزندۀ سمى بسيار نافع است.

اگر شياف آن در مهبل استعمال شود براى تسهيل اخراج جنين و مشيمه مؤثر است. ماليدن دمكردۀ آن براى رفع خارش و دفع گازهاى رحم و رفع سستى رحم مفيد است. ماليدن سوختۀ گياه براى تقويت لثههاى دندان نافع است. استشمام بوى آن براى رفع غشى مفيد است. پونه مضر رودهها است و از اين نظر بايد با كتيرا خورده شود. مقدار خوراك پونه تا u200a٨u200a گرم. نوع مصرف معمولا شاخههاى گلدار و برگ آن را به صورت دمكرده و ساير انواع دارويى مانند نعنا تهيه و خورده مىشود.

به گياهان ديگرى از خانوادۀ نعنا نيز پونه گفته مىشود كه چند نوع معروف آنها را در اينجا ذكر مىكنيم.

u200a١u200a. Calamintha acinos Clairv به فارسى زيباپونه و به فرانسوى Calament Acinos و به انگليسى Wild basil گفته مىشود. گياهى است يكساله يا دوساله كه در اواخر بهار كاشته مىشود. برگها پوشيده از كرك، باريكى آن كمتر از u200a٨u200a ميلىمتر. نيمه بالاى برگ دندانهدار، گلها u200a۴u200a-u200a٢u200a تايى به رنگ ارغوانى يا سفيد، بلندى گياه u200a۴٠u200a-u200a١٠u200a سانتىمتر است. اين گياه در قزوين در كوههاى الموت بهطور خودرو ديده مىشود.

u200a٢u200a. Calamintha officinalis Moench. مترادف آن Melissa calamintha L. است به فارسى زيبا پونۀ طبى و به عربى قلمنت معروف است. در كتب طب سنتى با نام قلمنت آمده است، به فرانسوى Calament officinal و به انگليسىMountain calamint و Cat-mint گفته مىشود گياهى است دوساله در مناطق جنگلى مىرويد. در ايران در شمال ايران در اطراف رشت در بندر گز، گرگان و مازندران انتشار دارد.

از نظر خواص كموبيش شبيه پونه مىباشد و خواص پونۀ كوهى تحت نام «فودنج جبلى» بهطور مشروح در اين كتاب آمده است.

توضيح: در امريكا به گياه ديگرى از همين خانواده به نام علمى Nepeta cataria نيز Cat-mint گفته مىشود.