شاهبانك


در كتب طب سنتى با نامهاى «شهبانق» ، «شاهبانج» و «شابابج» (قانون) آمده است. به عربى «برنوف» ، «ريحان الشيطان» و «بنفسج الكلاب» ناميده مىشود. به فرانسوى به آن Aunee conyze گويند. گياهى است از خانوادۀ Compositae نام علمى آن Inula conyza DC. مىباشد.

توضيح: در كتب طب سنتى؛ گياه ديگرى با نام قاقلى را نيز شابانك ذكر مىكنند.

مشخصات


گياهى است چندساله به بلندى u200a١٠٠u200a-u200a۵٠u200a سانتىمتر، پوشيده از كرك، برگها بيضى، دراز، نوكتيز و ناهموار و برگها پايين با دمبرگ و برگهاى بالاى ساقه بدون دمبرگ. گلها به صورت طبق كوچك كه روى آن گلهاى لولهاى سفيد مايل به زرد قرار دارد. اين گياه در اروپا، آسيا در اراضى غير سيليسى مىرويد و در مصر فراوان است، در ايران در شمال، قرهداغ و در جنگلهاى حسن بيگلو ديده مىشود.

خواص-كاربرد


از نظر طبيعت شابانك گرم و خشك است و از نظر خواص حكماى طب سنتى معتقدند كه در استعمال داخلى براى صرع، آب رفتن از دهان خصوصا در مورد كودكان، تحليل گاز و بادهاى شكم و در استعمال خارجى براى التيام زخمها مفيد و جانشين مرزنجوش است.

ساير بررسىها و تحقيقات علمى كه در مورد گياه راسن در
جهان به عمل آمده است.


بررسى افسانههاى كهن و تاريخ تحولات پزشكى در جهان حاكى است، روزى كه پرنس ترويان، به نام پاريس، هلن تروى را از اسپارتا ربود و جنگ معروف Trojan آغاز شد، هلن مقدارى گياه و ريشه راسن همراه خود برده بود. شايد هلن آن زن زيبايى كه عامل برانگيختن آن جنگهاى خونين بود، مبتلا به ديسانترى و يا انواعى انگل رودهاى نظير Pinworms ، Hookworms و يا Girardiasis بوده است و اين گياه را براى درمان همراه برده است كه بديهى است هيچكس حقيقت امر را نمىداند ولى آنچه كه مىدانيم اين است كه گياه راسن با نام لاتين كه براى آن برگزيده شده ) Inula helenium( ، نه فقط يادآور خاطراتى از آن زن فتّانه و از جنگهاى ترويان است بلكه شايد از همان دوران به عنوان داروى مؤثرى براى دفع انگلهاى روده به حساب مىآمده است.

سقراط راسن را براى تحريك فعاليت مغز، كليه، معده و رحم تجويز مىكرده است. حكماى روم قديم راسن را براى درمان اختلالات هاضمه به كار مىبردند. Pliny طبيعىدان رومى مىنويسد هيچ روزى را به سر نياوريد مگر اينكه مقدارى از ريشۀ راسن خورده باشيد، زيرا به هاضمه به ميزان مؤثرى كمك مىكند، فرحانگيز است و سودا را خارج مىسازد. جالينوس راسن را براى رفع ناراحتىهاى سياتيك توصيه مىكرده است. در طب سنتى چين و در مكتب هندى آيورودا، حكما راسن را براى درمان اختلالات تنفسى بخصوص براى آسم و برونشيت به كار مىبردند. در دوران قرون وسطى كارشناسان گياهدرمانى اروپا ريشۀ راسن را براى درمان سرفه، برونشيت و آسم تجويز مىكردند و خود گياه را دامپزشكان براى معالجۀ جرب به گوسفندان مىدادند و از اينجا نام انگليسى آن ) Scabwort( منشأ گرفته است و همچنين براى درمان انواع ديگرى از ناراحتىها داخل علوفه به اسب مىدادند و نام Horse heal نيز از آن ناشى شده است. به علاوه به مرور زمان راسن جاى خود را به عنوان داروى مفيد براى هاضمه انسان باز كرد و طى قرنها جز اصلى الكسير معروف هاضمه به نام Potio paulina را تشكيل مىداد. در قرن هفدهم در انگليس كارشناس گياهدرمانى معروف آن زمان به نام Nicholas culpeper ريشۀ راسن را براى درمان سرفه و رفع كوتاهى نفس و خسخس كردن در موقع تنفس تجويز مىكرده است.

جالينوس گياه راسن را براى درمان سياتيك، نقرس و دفع انگل معده توصيه مىنموده است. در دوران گذشته اروپاييان از ريشۀ راسن براى تهيۀ شيرينى مخصوص استفاده مىكردند و در تركيبى ريشۀ راسن را با عسل مخلوط كرده و براى درمان سياهسرفه به كار مىبردند. مهاجران اوليه به امريكا از راسن براى نرم كردن سينه و كمك به هاضمه و تحريك فعاليت عادت ماهيانه و به عنوان داروى مدّر در موارد آب آوردن بدن بخصوص جمع شدن آب در حفرههاى ريه در بيمارىهاى قلبى به كار مىبردند. قبايل سرخپوست امريكا از اين گياه براى رفع اختلالات تنفسى استفاده مىكردهاند. در قرن نوزدهم حكماى متجدد امريكا راسن را بهعنوان داروى مدّر، محرك و افزايشدهندۀ عادت ماهيانه و بويژه براى درمان آسم برونشى، ذات الريه مزمن، ضعف اعضاى هاضمه، خارش، سوءهاضمه، عرق كردن شبانه و سرماخوردگىهاى سخت توصيه مىنمودهاند. در حال حاضر كارشناسان گياهدرمانى معاصر امريكا از راسن براى درمان سرفه، آسم و emphysema u200a١u200aاستفاده مىكنند و عدهاى نيز آن را براى كمك به هاضمه، درمان اختلالات عادت ماهيانه، ناراحتىهاى پوستى، دفع انگلهاى رودهاى توصيه مىكنند.

تحقيقات دانشمندان اروپايى نشان مىدهد در راسن مادهاى وجود دارد به نام آلانتوان كه شديدا براى اخراج انگلها و كرمهاى رودهاى مؤثر است و همچنين معتقدند اين گياه براى كشتن تعدادى از باكترىها و قارچهاى بيمارىزا در رودهها مفيد است. در امريكا انگلهاى رودهاى به خصوص انواع Pinworms و Girardiasis روز به روز بيشتر اشاعه پيدا مىكند و تعداد زيادى از كودكان را مبتلا مىكند. و در ساير مناطق عالم بخصوص در مناطق حارّه نيز اين انگلها بسيار شايع است و توصيه مىشود اگر به اين قبيل مناطق مسافرت مىكنيد همان كارى را بكنيد كه Helen of troy كرد يعنى مقدارى راسن با خود همراه داشته باشيد.

با اينكه در آزمايشهاى علمى تا به حال نشان داده نشده است كه راسن موجب انقباض رحم مىشود ولى چون در طب سنتى طى قرنها از اين گياه براى تحريك و افزايش عادت ماهيانه استفاده مىشده است توصيه مىشود كه در اين موارد زنان باردار از آن استفاده نكنند. در تعدادى از پژوهشها نشان داده شده است كه مصرف راسن در جانوران آزمايشگاهى آثار خوابآور و آرامبخش و كاهش فشار خون داشته است براى اين كار مىتوان قبل از خواب مقدارى از آن را ميل نمود.

مقدار مصرف
مهمترين خاصيت راسن جلوگيرى و مبارزه با كرمها و انگلهاى رودهاى است. به عنوان داروى دفع انگل و همچنين براى كاهش فشار خون مىتوان از جوشاند و يا از تنطور آن استفاده نمود. براى تهيۀ جوشانده u200a٢u200a-u200a١u200a قاشق مربّاخورى از گرد خشك ريشۀ گياه را در u200a٣u200a پيمانه (u200a۶٠٠u200a گرم) آب مدت u200a٣٠u200a دقيقه بجوشانيد. طعم آن قدرى تلخ است و هربار u200a٢u200a-u200a١u200a قاشق سوپخورى بزرگ مخلوط با كمى عسل ميل شود، به طورى كه روى هم u200a٢u200a پيمانه (u200a۴٠٠u200a گرم) در روز خورده شود. در مورد تنطور u200a۴u200a/u200a١u200a تا u200a٢u200a/u200a١u200a قاشق مربّاخورى هربار خورده شود و اين كار u200a٣u200a بار در روز تكرار شود. از اين گياه به كودكان زير دو سال نبايد داده شود و براى كودكان بزرگتر و اشخاص مسنتر از u200a۶۵u200a سال بايد با جوشاندۀ رقيق آن شروع و بتدريج غلظت آن را به حد مجاز رسانيد.

با اينكه تا به حال در هيچ تحقيقى نشان داده نشده است كه راسن براى تحريك رحم مؤثر باشد ولى چون طبق تجربههاى سنتى معمولا براى تحريك و افزايش عادت ماهيانه به كار مىرود به اين دليل زنان باردار نبايد آن را مصرف نمايند. در تحقيقاتى كه در مورد جانوران آزمايشگاهى به عمل آمده نشان داده شده است كه مصرف مقدار كم اين گياه قند خون را كاهش مىدهد، ولى مصرف مقدار زياد آن قند خون را افزايش مىدهد. اين تحقيقات تا به حال در مورد انسان در مراكز علمى انجام نشده است ولى بههرحال بيماران ديابتيك بهتر است از خوردن اين گياه پرهيز كنند.

در اشخاصى كه حساسيت دارند ممكن است با تماس پوست آنها با راسن و يا اسانس آن ايجاد خارش شود و جز اين هيچ عوارض جانبى ديگرى ندارد.

راسن در ليست گياهان دارويى سازمان نظارت بر دارو و خوراك ) FDA( امريكا در رديف گياهان بدون عوارض جانبى آورده شده است و مصرف اين گياه به استثناى زنان باردار و مادران شيرده و كودكان زير دو سال و اشخاصى كه مبتلا به ديابت هستند، براى ساير اشخاص بلامانع اعلام شده است. اگر در حين مصرف راسن ناراحتىهاى كمى از قبيل اسهال يا اختلالات هاضمه رخ دهد، فورا مقدار مصرف آن كاهش داده شود و يا به كلى قطع شود بىدرنگ رفع عوارض خواهد شد ولى بههرحال توصيه مىشود كه بهتر است مصرف آن زير نظر پزشك باشد.

u200a١u200a) . emphysema بيمارى است كه در اثر آن هوا يا گاز به ميزان غير عادى در بافتهاى بدن ايجاد مىشود، مثلا در امفيزماى ريوى حبابهاى هوايى ريه متسع شده و خاصيت طبيعى ارتجاعى ريه كاهش مىيابد و به صورت برونشيت مزمن با سرفه ديده مىشود.