پاى خر


به فارسى «پاى خر» و در كتب طب سنتى با نامهاى «فرفره» ، «فنجيوون» و «حشيشة السعال» نامبرده شده است. و در اطراف تهران در اراضى بين تهران و دماوند در مزارع حاشيه سد لتيان به آردپشتك معروف است. به فرانسوى Tussilago ، Pas d'āne ، Bechion و Taconnet و Herbe de Saint-Quirin و به انگليسى Farfara ، Ass's foot ، Horse hoof ، Horse foot ، ، Feal's foot Cough wort ، Common colt's foot ناميده مىشود. گياهى است از خانوادۀ Compositae نام علمى آن Tussilago farfara L. مىباشد. اين گياه را در زبان اردو در هند نيز فنجيوون ) Fanjiwun( نامند.

مشخصات


پاى خر گياهى است چندساله، قسمت زيرين آن ضخيم، گوشتى و خزنده است كه از آن تعدادى ساقههاى قائم خارج مىشود. ساقهها به رنگ سفيد پنبهاى، فلسدار كه رنگ فلس آنها بنفش است. برگهاى آن پهن و نزديك سطح زمين وصل به ريشه، صفحۀ برگ كه به طرف خاك است سفيد پنبهاى و صفحۀ فوقانى برگ سبز، به شكل قلب با كنارههاى موجى و معمولا پس از گل ظاهر مىشوند. گلهاى آن منفرد، زرد رنگ است و در اوايل بهار ظاهر مىشوند. ساقۀ زيرزمينى يا به اصطلاح بيخ يا ريشۀ آن تلخ، تند و خشك شدۀ آن بيشتر تلخ و تند است. اين گياه چون برگش شبيه كف پاى الاغ يا كرهاسب است به اين جهت پاى خر يا پاى كرهاسب گفته مىشود و چون گلها و ساير قسمتهاى گياه براى تسكين سرفه و نرم كردن سينه بسيار مؤثر است، لذا آن را حشيشة السعال گويند. كلمه Tussilago نيز به معناى دفع سرفه است زيرا Tussi و Toux به معناى سرفه مىباشد.

تكثير گياه از طريق كاشت انشعابات ريشهدار گياه يعنى قسمتى از گياه با ريشه و يا از طريق كاشت قطعات زيرزمينى گياه انجام مىگيرد. اين گياه در نقاط مرطوب و نمناك مىرويد و در ايران در اغلب مناطق از جمله در راه شمشك، فرحزاد، راه چالوس، دامنههاى مرطوب كندوان و ساير نقاط ديده مىشود.

تركيبات شيميايى


از نظر تركيبات شيميايى گياه داراى نوعى از فيتوسترين u200a١u200aو همچنين تاراكسانتين u200a٢u200a، فاراديول u200a٣u200aو تانن مىباشد [چونگ يائوچى]. در گزارش ديگرى آمده است كه در برگهاى آن يك گلوكوزيد تلخ و مقدارى لعاب وجود دارد ]G. I. M. P[ . در گزارش ديگرى آمده است كه در ساقۀ زيرزمينى گياه روغن اترى u200a۴u200a، پارافين u200a۵u200a، اينولين و تانن يافت مىشود و مادۀ عامل آن روغن اترى است ]S. G. I. M. P[ .

در گزارش ديگرى از منابع فرانسوى آمده است كه علاوه بر موارد ياد شده در خاكستر گياه مقدار قابل ملاحظهاى (حدود u200a٢٧u200a درصد) پتاسيم و كمى سديم و منيزيم است و در گلهاى آن مادۀ فاراديول u200a۶u200aمشخص شده است.

خواص-كاربرد


در هند برگها و ريشههاى گياه را در موارد ناراحتىهاى سينه، برونشيت مزمن و آسم تجويز مىكنند. برگهاى آن در موارد ناراحتىهاى ريوى مانند سيگار پيچيده و دود مىكنند. (تصوير رنگى گياه را در ضمائم آخر كتاب ملاحظه نمائيد) .

در چين در زمستان موقعى كه غنچهها و جوانههاى گل هنوز باز نشده گياه را با سرشاخههاى گلدهنده چيده و غنچهها را جدا كرده بدون اينكه بشويند در محل بادگيرى مىگذارند تا نيمهخشك شود بعد در غربالى تكان مىدهند تا مواد خارجى آن جدا شود پس از آن خشك كرده و نگه مىدارند. بايد دقت كرد كه يخ نزند و رنگ غنچهها عوض نشود. بهترين آن، كه در بازار عرضه مىشود به رنگ ارغوانى مايل به قرمز است. اين دارو شيرين، گزنده و گرمكننده، به عنوان داروى بسيار مؤثرى براى رفع ناراحتىهاى ريه مورد توجه است. براى آسم، سرطان ريه و خروج اخلاط خونى از ريه تجويز مىشود [چونگ يائوچى]. در موارد سرماخوردگى شديد نيز داروى بسيار خوبى است [لوئى]. براى تسكين سرفه و نرم كردن سينه نيز توصيه مىشود [كاريونه و كيمورا]. براى سرفه شديد و التهاب شديد سينه [ايشى دويا]،

انفلوانزا [روا]، سل و فلج ناگهانى ناشى از خونريزى مغزى [استوارت]مفيد است. از جوشانده يا دمكردۀ آن به عنوان مايع شستوشوى چشم استفاده مىشود [استوارت]. در فرانسه u200a۵u200a گرم گل و برگ خشك گياه را در يك پيمانه (u200a٢٠٠u200a گرم) آب جوش دم مىكنند و با عسل شيرين مىنمايند و به عنوان آرامبخش در موارد آسم u200a۴u200a-u200a٣u200a پيمانه در روز مىخورند. اين دمكرده در موارد برونشيت نيز بسيار مفيد است.

از نظر طبيعت گياه پاى خر طبق نظر حكماى طب سنتى ايران خيلى گرم و خشك است و از نظر خواص معتقدند كه محلل باد و گازهاى سينه مىباشد تا حدى كه حتى نگه داشتن مقدارى از ريشه و برگ آن در دهان براى سرفۀ مزمن و تنگى نفس و قرحه سينه و تحليل بردن گاز سينه بسيار مفيد است. بخور خشك آن و استنشاق دود آن نيز همين اثر را دارد. ضماد برگ و گل آن ورمها را تحليل مىبرد و سر باز مىكند و زخمها را التيام مىدهد و شياف آن در مهبل براى خارج كردن جنين زنده و مرده مؤثر است. سابقا در انگليس مرسوم بود به عنوان توتون سيگار مصرف مىشد، دود آن براى ناراحتى سينه مؤثر بوده است.

دمكردۀ رقيق پاى خر:u200a۵u200a گرم ريشۀ پاى خر را در u200a١٠٠٠u200a گرم آب جوش دم كرده صاف بنمايند و به عنوان دواى سينه بتدريج فنجان فنجان بخورند.

شربت پاى خر: ريشۀ پاى خر u200a١u200a واحد، آب مقطر جوش u200a١۵u200a واحد و مقدارى قند سفيد. ريشه را u200a۶u200a ساعت در آب جوش دم كرده با فشار صاف نمايند و بگذارند تهنشين شود و صاف روى آن را با انحراف ظرف بردارند و به نسبت u200a١٨u200a روى u200a١٠u200a قند افزوده آن را مىجوشانند تا قوام آيد و حفظ مىكنند. اين شربت سينه بسيار خوبى است كه البته اثر آن خيلى شديد نيست ولى بتدريج اثر مىكند.

گياه ديگرى از اين خانواده كه از نظر خواص نيز تا حدودى شبيه پاى خر مىباشد، گياهى است كه در كتب مختلف با نام «حب القرعان» آمده است. به فرانسوى Petasite و Petasite commun و Chapeliere و به انگليسى Butter-bur و Pestilence wort گفته مىشود. گياهى است از خانوادۀ Compositae نام علمى آن Petasites hybridus) L. (Gaertn. و مترادف آن P. officinalis Moench. و. . .مىباشد.

گياهى است علفى چندساله با برگهاى ريشهاى پهن، قلبى شكل كه با دمبرگى دراز به ريشه متصل مىشود. گلها به رنگ صورتى يا ارغوانى و گاهى سفيد مىباشند.

اين گياه در اروپا در فرانسه و ساير مناطق، مغرب آسيا، سيبرى و ايران انتشار دارد.

و معمولا در كنار رودخانهها و دشتهاى مرطوب مىرويد و در ايران در گرگان در زيارت و بندر گز ديده شده است.

از نظر تركيبات شيميايى ريشه و قسمتهاى زيرزمينى اين گياه داراى انواعى از قندهاى گلوكوز، ساكاروز و اينولين است و در برگهاى گياه نيز كمى اسانس، لعاب، تانن، يك ماده تلخ و. . . وجود دارد. ريشۀ گياه داراى بوى نامطبوعى مىباشد.

خواص-كاربرد


از اين گياه سابقا براى معالجۀ طاعون استفاده مىشده است به همين دليل يكى از نامهاى انگليسى آن Pestilence wort است. دمكردۀ u200a٣٠u200a گرم ريشه و برگ گياه در u200a١٠٠٠u200a گرم آب براى بيمارىهاى ريوى، سرخك، مخملك، تسكين سرفه، گرفتگى صدا و نقرس مفيد است. گرد خشك برگهاى آن براى التيام زخمهاى سخت مفيد است و برگهاى پهن گياه را روى محل سوختگى مىگذارند خيلى در التيام و تسكين آن مؤثر است.

ساير بررسىها و تحقيقات علمى كه در مورد گياه پاى خر در جهان
به عمل آمده است


بررسى تاريخ تحولات پزشكى حاكى است كه گياه پاى خر از قريب دو هزار سال قبل به عنوان داروى سرفه مورد توجه بوده و هنوز هم شهرت شفابخشى خود را به اين عنوان حفظ كرده است. پزشكان چينى از اين گياه علاوه بر شفاى سرفه براى درمان آسم، سرماخوردگى، انفلوانزا، التهابهاى برونشها و حتى براى سرطان ريه استفاده مىكردهاند. در مكتب طب سنتى هند Ayurveda حكماى اين مكتب گرد گياه خشك پاى خر را براى معالجۀ سرفه، سردرد، التهابهاى بينى به كار مىبردند. حكماى قديم يونانى و رومى از جمله ديوسكوريدس u200a١u200a، پلىنى u200a٢u200aو جالينوس نيز مانند حكماى ايرانى چون شيخ الرئيس ابو على سينا، رازى و ساير حكماى ايران از دود اين گياه براى رفع ناراحتىهاى آسم، سرفه و سينه استفاده مىكردند كه ممكن است امروزه شوخى به نظر برسد ولى اين روش شايد در طول هزار سال مورد عمل و توجه بوده است. حكماى گياهدرمانى انگليس در قرن هفدهم از جمله Nicholas culpeper اين گياه را نه فقط براى درمان سرفه بلكه براى كاهش تب و رفع التهابها و درمان سوزش آلات تناسلى نيز توصيه مىكردند. در فرانسه مقارن دوران انقلاب فرانسه اين گياه به قدرى از نظر دارويى مورد توجه و مصرف بود كه به عنوان سمبول شفابخشى روى تابلوهاى داروخانهها نقش مىشد. مهاجران اروپايى اين گياه را به امريكا وارد كردند و گياه پاى خر براى درمان سرفه مورد استقبال سرخپوستان بومى آن ديار قرار گرفت.

در آن دوران در موارد سياهسرفه حكماى گياهدرمانى پتوهايى را در دمكردۀ داغ اين گياه خيس كرده و دور بدن بيمار مىپيچيدند. در قرن نوزدهم پزشكان امريكايى اين گياه را براى انواع ناراحتىهاى تنفسى و اختلالات هاضمه توصيه مىنمودند و غالب حكماى كارشناس گياهدرمانى امريكا در حال حاضر نيز اين گياه را براى شفاى ناراحتىهاى تنفسى تجويز مىكنند و برخى از آنها ضماد تهيه شده از برگهاى خرد شده و تازهگياه را روى سوختگى و التهابها مىاندازند.

دانشمندان و محققان فعلى جهان در مورد آثار درمانى گياه پاى خر دو دسته هستند. پژوهشگران آلمانى از اين گياه به عنوان داروى جالب مؤثر براى درمان سرفه استفاده مىكنند و بخصوص معتقدند كه دمكردۀ آن براى Emphysema u200a١u200aبسيار مفيد است، ولى حكماى محافظهكارى نظير Dr Varro Tyler آن را سرطانزا مىدانند و مصرف آن را توصيه نمىكنند.

طبق پژوهشهاى علمى كه به عمل آمده نشان داده شده است كه گياه پاى خر براى درمان ناراحتىهاى تنفسى از طرق مختلفى كمك مىكند زيرا داراى مادهاى است (موسيلاژ) كه مجراى تنفسى را نرم و آرام مىنمايد. يك پژوهش كه در آلمان در مورد جانوران انجام شده نشان مىدهد كه خوردن اين گياه فعاليت تارهاى مويين ميكروسكپى موجود در لولههاى تنفسى را افزايش مىدهد و موجب مىشود كه اخلاط از مجراى تنفسى خارج شود. آزمايش ديگرى نشان مىدهد كه اين گياه فعاليت مادۀ PAF u200a٢u200aكه عامل تحريك و برانگيختن حملههاى آسمى است را در بدن سركوب مىكند.

مقدار مصرف


اگر منظور استفاده از نيروى آرامبخش گياه براى سرفه است با نظر پزشك و كارشناس گياهدرمانى مورد وثوق خود عمل نماييد زيرا مصرف اين گياه در امريكا آثار متناقضى نشان داده است و به همين دليل در كانادا مصرف گياه پاى خر ممنوع اعلام شده است. در كشورهاى اروپايى بخصوص در آلمان كه معمولا اين گياه در سطح گستردهاى بهطور عادى مصرف مىشود به صورت دمكرده و يا از تنطور آن استفاده مىشود و به علت تلخى آن اغلب با عسل خورده مىشود. اين گياه نبايد به كودكان زير دو سال داده شود. در امريكا اغلب كارشناسان گياهدرمانى براى آرام كردن سرفه گياه Slippery elm u200a١u200aرا به گياه پاى خر ترجيح مىدهند.

در مصرف اين گياه از نظر احتياط به نكات زير توجه شود:


گياه پاى خر داراى مواد شيميايى است به نام Pyrrolizidines كه مصرف مقدار زياد آن در شكل بيمارى HVOD u200a٢u200aبه كبد آسيب مىرساند. در اين بيمارى عروق خونى كبد باريك شده و در فعاليت آنها اختلال ايجاد مىشود. به علاوه طبق آزمايشهايى كه در مورد جانوران به عمل آمده و گزارش آن در مجله مؤسسه ملى سرطان منتشر شده است جانورانى كه مقدار زيادى از اين گياه خوردهاند دچار سرطان كبد شدهاند. به دلايل فوق مصرف اين گياه در امريكا چندان مرسوم نيست ولى در آلمان بهطور گستردهاى از اين گياه استفاده مىشود و پزشكان آلمانى معتقدند مصرف كم و كوتاهمدت آن بدون اشكال است. پژوهشهاى جديد آزمايشگاهى نشان مىدهد كه گياه پاى خر به كروموزومهاى انسانى آسيب وارد نمىسازد و معنى آن اين است كه سرطانزا نيست زيرا عوامل سرطانزا هميشه به كروموزومها صدمه مىرسانند. از طرف ديگر چون مواد Pyrrolizidines به كبد آسيب مىرسانند لذا اشخاص با سابقۀ الكليسم و يا اشخاصى كه مبتلا به نوعى از بيمارىهاى كبدى هستند بههرحال بهتر است كه از مصرف پاى خر خوددارى كنند.

سازمان نظارت بر دارو و خوراك امريكا ) FDA( گياه پاى خر را از نظر عوارض جانبى نامشخص اعلام كرده است. به استثناى زنان باردار، مادران شيرده، كودكان زير دو سال، اشخاصى كه مبتلا به ناراحتىهاى كبدى هستند و افراد معتاد به الكل و افرادى كه داروهاى با ظرفيت مسموميت كبد مصرف مىكنند، براى ساير اشخاص مصرف اين گياه را در حد مجاز بلامانع اعلام نموده است ولى بههرحال اين گياه بايد با تجويز و زير نظر پزشك در مدت كوتاه و به مقدار مجاز مصرف شود.

u200a١u200a) . Phytosterin

٢u200a) . Taraxanthin
u200a٣u200a) . Faradiol
u200a۴u200a) . Ethereal oil
u200a۵u200a) . Paraffin
u200a۶u200a) . Faradiol

u200a١u200a) . emphysema بيمارى است كه در اثر آن هوا يا گاز بهطور غير عادى در بافتهاى بدن ظاهر مىشود مثلا در امفيزماى ريوى حبابهاى هوايى ريه متسع شده و خاصيت طبيعى ارتجاعى ريهها كاهش مىيابد و به صورت برونشيت مزمن با سرفه ديده مىشود.
u200a٢u200a) . PAF Platelet Activating Factor

u200a١u200a) . Slippery elm نوعى نارون است كه نام علمى آن Ulmus Fulva مىباشد و پوست داخلى يا برون چوب آن مصرف مىشود.
u200a٢u200a) . HVOD) Hepatic Veno-Occlusive disease(