شيرينبيان

در بوشهر و بهطور كلى در فارس«مهك»و ريشهء آن را«بيخمهك»ودراطراف تهران و شمال ايران شيرينبيان و در كرمان«متكى»و دراصفهان«ميجو»و«مژو»گويند.در كتب طب سنتى با نام«سوس»و ريشهء آن را«اصل السوس»مىنامند.

به فرانسوى Reglisse و به انگليسى Licorice و Liquorice و Liquorish نامند.

گياهى است از خانوادهء Leguminosae.چند گونه از آن درايران مىرويد كه نامهاىعلمى آنها عبارتاند از:

u200a١u200a. Glycyrrhizia glabra L. و مترادف آن G.hirsuta L. اين گونه داراىواريتههاى مختلفى است كه يكى از آنها به نام G. glabra var typical Reg.et Herd. بهطور كلى در منطقهء مديترانه در آرال، افغانستان و در ايران مىرويد.درايران درتمام نواحى شمال و جنوب و مشرق و شمال غرب مىرويد از جمله در آذربايجانغربى،اطراف تبريز، كرمان، پل جاجرود، منجيل در كنار سفيدرود، هريرود، اراك، لرستان و درخراسان بين شيروان و بجنورد و مراوهتپه ديده مىشود.

u200a٢u200a. Glycyrrhizia echinata L. كه در مناطق غرب و شمال ايران درجنگلهاى جلگهاى گيلان و مازندران و بندر گز و در آذربايجان و اراك ديده مىشود.

u200a٣u200a. Glycyrrhizia glandulifera waldst & kit و مترادف آن G.glabravar glandulifera Reg.& Herd كه در خراسان بين بجنورد و مراوهتپهمىرويد.انواعشيرينبيان در افغانستان، سوريه و به حد وفور در مجارستان، در جنوبروسيه، تركيه و در مناطق مختلفهء خاور دور مىرويد.

u200a۴u200a. G. asperima L.كه در همدان، قزوين، آذربايجان، كوه خرقان ديده مىشود.

گياه شيرينبيان را شيرينبان هم مىگويند كه با احتمالى همانشيرينبيان و شيرينبنمىباشد و همه به معناى ريشهء شيرين است.به يونانى آن را Glukurrhiza گويند كهآن هم به معناى ريشهء شيرين مىباشد.

مشخصات

شيرين بيان گياهى است علفى چند ساله، داراى ساقهء هوايى دراز وعلفى و برگهاىآن مركب، تعداد برگچههاى آن فرد و اغلب يازده تا است و برگچههابيضى با كنارهءصاف به رنگ سبز غبارى مىباشد.گلهاى آن آبى و بنفش و سفيد و زرداست.ريشهءاين گياه خيلى عميق در زمين فرو مىرود و چوبى است، پوست آن قهوهاى سيرتا سياهمىباشد كه مصرف پزشكى و دارويى ندارد و بايد قبل از مصرف ريشه، اين پوستبرداشتهشود.مغز ريشه زردرنگ با مزهء شيرين.ريشهء شيرينبيان داراى عصارهاىاست كه در طبگياهى مصرف وسيعى دارد.از عصارهء شيرينبيان و عرق شيرينبيانمشروب غير الكلى فرحبخشىدرست مىكنند كه به coco معروف است.

براى تكثير شيرينبيان قطعات ساقهء زيرزمينى آن را كه لااقل هرقطعه u200a٣u200a-u200a٢u200a گرهداشته باشد، در زمينىكه قبلا خوب شخم خورده و آماده شده باشد، در پائيزمىكارند و سپس در آخر زمستانقبل از اينكه گرماى بهاره آغاز شود، آنها را به زمينزراعتى اصلى كه شخم عميقخورده باشد منتقل نموده و روى خطوطى با فاصلهء u200a٨٠u200aسانتىمتر به طورىكهفاصلهء بين بوتهها روى خطوط u200a۵٠u200a سانتىمتر باشد، مىكارند.

شخم عميق و خاك غنى و قوى رشد گياه و رشد ريشهء عميق آن را تأمينمىنمايد.

البته از تخم گياه نيز از نظر اصول مىتوان براى تكثير استفادهكرد ولى از نظر سهولت وسرعت اخذ نتيجه روش اولى معمول است.

برداشت ريشهها يا ساقههاى زيرزمينى گياه براى مصارف دارويى درسال سوم درفصلى كه برگها در حال ريختن است بايد انجام شود، زيرا در اين مرحله ازرشد گياه، ريشهء آن داراى حداكثر مادهء عامل گليسيريزين است.در زراعت خوب از هرهكتارحدود u200a٧u200a تن و كمى بيشتر مىتوانريشه برداشت نمود.

شيرينبيان بومى تمامى مناطق معتدله با آب و هواى مديترانهاىاست.در ايرانتقريبا در تمام مناطق شمال، شرق، غرب، مركز و جنوب كشور به وفور مىرويدو اغلب اراضى زراعتى در سال آيش از اين گياه پوشيده است.و براى اين گياه نقاطمرطوبكنار نهرها و چمنزارها بهتر از اراضى خشك است.

تركيبات شيميايى

از نظر تركيبات شيميايى در ريشهء شيرينبيان مادهء عامل شيرينگليسيريزين، گليسيرتينيكاسيدu200a١u200aو گليسيريزيكاسيدu200a٢u200aوجود دارد. [G.I.M.P] .

ريشهء شيرينبيان تجارتى داراى u200a٢u200a/u200a٢u200a درصد ايزوليكيريتينu200a٣u200aو يك آنتوكسانتينگلىكوزيدu200a۴u200aكه رنگ كمى زرد به مغز ريشهمىدهد و به علاوه يك فلاوونوزيدu200a۵u200aوليكيريتوزيدu200a۶u200aبا سميت محدود كم كه فقط عملعضلات نرم را كند مىكند، مىباشد.

در گياه يك مادهء ليكيريتىژنين چالكونu200a١u200aوجود دارد كه داراى خاصيترفع اسپاسممىباشد.عمل و اثر گليسريزيكاسيد و گليسيرتينيكاسيد موجود در شيرينبيانشبيهاثر هورمونهاى آدرنالu200a٢u200a، دزوكسىكورتىكوسترونu200a٣u200aو هايدروكورتيزونu200a۴u200aاست.درگياه همچنين وجودچالكون گلىكوزيدu200a۵u200a، ايزوليكيريتين ونئوايزوليكيريتينu200a۶u200aتأييدشده است.گزارش شده كهدانههاى گياه نيز داراى خواص دارويى است. [S.G.I.M.P] .

خواص-كاربرد

در چين مرسوم است كه ريشههاى گياه را در بهار يا پاييز از خاكبيرون آوردهشسته و تميز نموده و بهطور طبيعى و يا با كمى عسل گرم مىكنند تا حدىكه به دستنچسبد و سپس مصرف مىكنند.استوارتu200a٧u200aو ريدu200a٨u200aدر يادداشتهاى خود نوشتهاندكهشيرينبيان پس از ژينسنگ از مهمترين و پرخاصيتترين داروهاى چينى است وعملا درتمام داروخانهها عرضه مىشود و در تعداد زيادى از نسخههاى دارويى بهعنوان جزءتعديلكننده و اصلاحكننده وارد مىشود.معتقدند كه از داروهاىجوانكنندهء انساناست و اثرش براى مدت مديدى مىماند.تونيك و ضد سم قوى ونيروبخش است و براى نرمكردن سينه مفيد است.استوارت معتقد است كه خواصدارويى در شاخهها و گل آن چندانفرقى با ريشهء آن ندارد، ولى در طب جديد از گردريشه و ساقههاى زيرزمينى آن براىرفع ناراحتىهاى طحال و جراحت گلو و درمورد بچههاى نوزاد كه داراى جوش و كورك وناراحتىهاى پوستى هستند تجويزمىشود[چونگ يائوچى].خوردن عصارهء مايع ريشه(آب حاصلاز خيس كردنريشه در آب و يا دمكردهء ريشه)در u200a٩٠u200a درصد موارد براى معالجهءزخمهاى اثنىعشر و زخم معده اثر رضايتبخش داشته است و عوارض جانبى آن كمى پس ازقطعخوردن دارو رفع شده است[لى & يه].ريشهء شيرينبيان ضد سم قوى درمواردمسموميتهاى حاصله از تاتورهء درختى است[هاو-و ديگران].ژاپنىها بهمنظوربررسى تأثير مصرف داروى طبيعى خام به صورت گياه در مقايسه با مواد عاملشيميايىشيرينبيان كه در آزمايشگاه ساخته شده باشد، آزمايشهايى را انجام داده و بهايننتيجه رسيدهاند كه به كار بردن تركيب مخلوطى از هر سه مواد عامل گليسيريزين، گليسيرتينu200a١u200aو گلوكورونيكاسيدu200a٢u200aاز نظر رفع ناراحتىهاىپوستى و جلدى روىپوست حيوانات بيمارى كه اختلالات كبدى داشتهاند خيلى مؤثرتر ازاين بوده كههريك از سه مادهء فوق جداگانه بتنهايى و يا مخلوطى از دو تاى آنهاخورده شود[ايتو-كيريتا & كورود***].در تحقيق ديگرى[ايتو &اينابا*]دريافتند كه اگر عصارهء آبىشيرينبيان روى برخى التهابها و تاولهاى پوستىريخته و ماليده شود، اثرى شبيهكورتيزونu200a٣u200aيا شبيه ACTHدارد با اين تفاوت كه سميت آن كمتر از كورتيزون و ACTHاست.

توضيح: ACTH يا Adenocorticotropic hormone يك نوع هورمون استكه پوست غدهء آدرنال را تحريك مىكند.

در هندوچين معمولا گرد مغز ريشهء شيرينبيان را به عنوان ملين، مدرو معرقمصرف مىكنند[چوين].

در اندونزى ريشه را مىجوند تا التهاب و زخم دهان را رفع كند[هين].

در هندوستان از ريشهء شيرينبيان به عنوان تونيك، ملين و براى رفعناراحتىهاىمجارى ادرار، سرفه، زخم و ورم گلو و گزيدگى عقرب استفاده مىشود [G.I.M.P] .

خواص كاربرد شيرينبيان كه در كتب طب سنتى ايران آمده است:

ريشهء شيرينبيان يا اصل السوس براى متعادل كردن غلظت اخلاط وتسكينتشنگى و رفع التهاب معده مفيد است.پوست ريشهء آن بايد گرفته شود و مغز آن رادرطول شكاف داده و قطعهقطعه نموده خيساندهء آن را مصرف كنند.مصرف محلولحاصل ازخيساندن شيرينبيان تا u200a٢٠u200a گرم براى نرم كردن سينه، رفع خشونت حلق و سينه، تنگى نفس، تقويتاعصاب و تقويت نيروى جنسى نافع بوده و براى رفع نفخ، ازدياد ترشح ادرار، افزايشترشحات عادت ماهيانه و رفع انواع سرفهها و سؤ هاضمهمفيد است.ضمنا براى رفع سوزشمجراى ادرار، امراض عصبى و دماغى و تبهاىكهنه نافع است.در فصل بهار اگر هرروز تاچندين روز روزانه u200a٢u200a گرم از ريشهءپوست گرفتهءشيرينبيان را با u200a١u200a گرم شكر و رازيانه در آبخيسانده و بخورند براىرفع نفخ، جلاى رنگ صورت، رفع اكثر سردردها و ناراحتىهاىشقيقه و ازدياد نورچشم مفيد است.شيخ الرئيس ابو على سينا معتقد است كه آشاميدنهرروز u200a١۶u200a گرمآب خيساندهء ريشهءپوست گرفتهء شيرينبيان در آب(سكبينج)و(فراسيون)و يا درآب پنير براى رفع قولنجهاىسرد و ناراحتىهاى يادشده، مؤثر است.

معمولا گرد ريشهء شيرينبيان را مخلوط با دمكردههاى مسهلى ديگرمىخورند، ضمن مطبوع كردن طعم آن تأثير مسهلى آن دمكرده را نيز بيشتر و عوارضاحتمالىجانبى آنها را نيز مرتفع مىكند.

ماليدن دمكردهء آن به چشم براى رفع زردى چشم و درخشان كردنسفيدهء چشمو ازدياد بينايى مؤثر است و ضماد ريشهء آن با آب خالص براى جلوگيرى ازريزش مونافع است.

ضماد برگ تازهء شيرينبيان براى رفع بوى زير بغل و بوى ميانانگشتان پا بسيارمؤثر است.

عصارهء كمى غليظ ريشهء شيرينبيان كه معروف به رب السوس است درتمام مواردفوق از خيسانده و شربت آن بيشتر مؤثر است.مقدار خوراك از ريشهء شيرينبيانتاu200a٢٠u200a گرم و جانشين آن در موردرفع درد سينه تا u200a٢٠u200a گرم كتيرا مىباشد.

تهيهء شربت ريشهء شيرينبيان:ريشهء شيرينبيان را گرفته پوست آنرا برداشته وقطعهقطعه كرده و u200a١٠u200a گرم از آن را در يك ليتر آب گرم مدت u200a۶u200a ساعت بخيسانند وصافنمايند.اين شربت از عوامل ملين و در ضمن مدر مىباشد.

عصارهء ريشهء شيرينبيان يا رب السوس:u200a١u200a واحد ريشهء شيرينبيانپوست گرفته وقطعهقطعه شده و u200a٨u200a واحد آب مقطر، ريشه را مدتu200a١٢u200a ساعت در u200a۵u200a واحد آببخيسانند و سپس بافشار صاف نمايند و تفاله را در باقيماندهء آب خيسانده و آن را همبا فشار صافنمايند و دو قسمت صاف شده را مخلوط نموده و بگذارند تهنشين شودو صاف روى آن را باكج كردن ظرف بردارند و آن را در حمام ماريه در حد غلظتعصارهء نرم تبخير نمايند.ربالسوس حاصله، ملين و كمى مدر است.

تهيهء عصارهء آبى شيرينبيان طبق روش فارماكوپهء فرانسه:u200a۵u200a گرم گرد ريشهء بدون پوستشيرينبيانرا در يك صد سانتىمتر مكعب آب سرد ريخته و مدت u200a٢۴u200a ساعت بگذارند تا به حالخودبماند و گاهگاه به هم بزنند، پس از u200a٢۴u200a ساعت آن را صاف كنند.محلول صاف شده را گرم وتبخير كنند تا مقدارآن به u200a٢٠u200a سانتىمتر مكعب برسد.مايعحاصله عصارهء آبى شيرينبيان است.

عصارهء خشك شيرينبيان(فارماكوپهء فرانسه):گرد ريشهء شيرينبيانرا در آب امونياكىخيسانده سپس صاف كرده و مايع صاف شده را با حرارت كم تحت فشارقرار دهيد تا تبخير وخشك شود.اين گرد به همراه گرد برگهاى سنا به نام گرد شيرينبيانبراى درمان كوليكنافع است.

در فرانسه معمول است كه مغز ريشهء شيرينبيان را به ميزان u200a۵٠u200a-u200a٣٠u200a گرم در يك ليتر آب لهكردهمدت u200a۵u200a ساعت مىگذارند خيس بخوردو u200a۴u200a-u200a٣u200a فنجان در روز مىخورند، براىتسكين سرفهبسيار نافع است.

توضيحاتى در مورد عوارض جانبى شيرينبيان

طبق تحقيقات علمى جديدى كه توسط دانشمندان اروپايى انجام و نتايجآن در مجلهء پزشكى Lancet و همچنين در نشريهءاتحاديهء پزشكان امريكا منتشر شده است، مصرف عصارهء غليظگليسيرتينيكاسيد( Glycyrrhetinic acid كه به GL نشان داده مىشود)كه از شيرينبيان استخراجشدهباشد، در عين حال كه براى درمان اولسرهاى جهاز هاضمه در جانوران و انسان مؤثر است،ولىمتأسفانه در اغلب موارد ايجاد ورم مفصل مچ پا كه علامت كلاسيك جمع شدن آب استمىنمايدكه عارضهء بالقوه جدّى و ناراحتى است و بعلاوه منجر به افزايش فشار خون مىشودكه مآلابراى زنان باردار و مادران شيرده و اشخاص مبتلا به بيمارى قند و گلوكوماىچشم و بيماريهاى قلبىخطرناك است.تحقيقات ديگرى علت جمع شدن آب در بدن در اثر GAرا چنين توجيه مىنمايدكه مادهء شيميايى GL شبيه هورمون آدرنالالدوسترون (Adeal hormone aldosterone) عمل مىكند كه مصرفمقدار زياد آن ممكن است منجر به عارضهء پزودو آلدوسترونيسم (Pseudoaldosteronism) شود كه علائم آن سردرد، خوابآلودگى، جمع شدن آب در بدن، افزايشفشار خون و احتمالا نارسايى قلبى است.پس از اين تحقيقات، دانشمندان اروپايى درمقامچاره، تحقيقات ديگرى را آغاز نمودند و نتايج اين تحقيقات نشان داد كه اگر u200a٩٧u200a درصد مادهءشيميايى GLاز شيرينبيان گرفته شود، اين عوارض شيرينبيان مرتفع مىگردد،درحالىكهآثاردرمانى آن براى اولسرها باقى مىماند و لذا شيرينبيان بدون GLبه بازار عرضه شد- DGL ) brorice Deglycyrrhizinated .

دانشمندان و محققان امريكايى كه معمولا براى درمان اولسرهاى رودهءكوچك(اثنىعشر)شيرينبيان كامل يعنى با GL مصرف مىكنند به فكرافتادند كه تجربياتى را با شيرينبيان بدون GLاروپايى براى درمان اولسرهاى رودهء كوچك آغاز نمايند،ولى نتيجه گرفتند كه شيرينبيانبدون GL براى درمان اولسرهاى رودهء كوچك بكلى بىاثر است.درحالحاضر DGLكاربردى درامريكا ندارد و كماكان مصرف شيرينبيان كامل معمول است ولى در اروپامعمولا از DGL استفادهمىشود. و اخيرا نتايج تحقيق ديگرى كه در مدت u200a١٢u200a هفته روى u200a٨٧۴u200a نفر بيمار مبتلا به اولسر اثنىعشرانجام شده و در مجلهء پزشكى ايرلند منتشر گرديده نشان مىدهد كه با مصرف DGLدر مقايسه با داروى تاگامت (Tagamet) بيمارى آنها بدونهيچ عارضهء جانبى سريعتر درمان شده است.

منبع: معارف گیاهی- جلد سوم- حسین میر حیدر